Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Đôi điều góp nhặt về Tết Nguyên Đán (Nguyễn Huân)
Đôi điều góp nhặt về Tết Nguyên Đán (Nguyễn Huân) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
09/02/2010

ĐÔI ĐIỀU GÓP NHẶT VỀ TẾT NGUYÊN ĐÁN

* Nguyễn Huân

Tết là cách nói trệch của Tiết. Một điều rất đáng buồn cho những ai phủ nhận nguồn gốc Trung Quốc của người Việt là lễ tiết Nguyên Đán (hay Tết) có nguồn gốc từ Trung Quốc, từ đời Ngũ Đế Tam Vương. Theo cuốn "Một trăm điều nên biết về phong tục Việt Nam" thì:

         Ðời Tam Vương, nhà Hạ, chuộng màu đen, nên chọn tháng đầu năm, tức tháng Giêng, nhằm tháng Dần.

Nhà Thương, thích màu trắng, lấy tháng Sửu (con trâu), tháng chạp làm tháng đầu năm.

Qua nhà Chu (1050-256 trước công nguyên), ưa sắc đỏ, chọn tháng Tý (con chuột), tháng mười một làm tháng Tết.

Các vua chúa nói trên, theo ngày giờ, lúc mới tạo thiên lập địa: nghĩa là giờ Tý thì có trời, giờ Sửu thì có đất, giờ Dần sinh loài người mà đặt ra ngày tết khác nhau.

         Ðến đời Ðông Chu, Khổng Phu Tử ra đời, đổi ngày tết vào một tháng nhất định: tháng Dần.

Mãi đến đời Tần (thế kỷ III trước Công nguyên), Tần Thủy Hoàng lại đổi qua tháng Hợi (con lợn), tức tháng Mười.

Cho đến khi nhà Hán trị vì, Hán Vũ Ðế (140 trước Công nguyên) lại đặt ngày Tết vào tháng Dần (tức tháng Giêng) như đời nhà Hạ, và từ đó về sau, trải qua bao nhiêu thời đại, không còn nhà vua nào thay đổi về tháng Tết nữa.
          Ðến đời Ðông Phương Sóc, ông cho rằng ngày tạo thiên lập địa có thêm giống Gà, ngày thứ hai có thêm Chó, ngày thứ ba có Lợn, ngày thứ tư sinh Dê, ngày thứ năm sinh Trâu, ngày thứ sáu sinh Ngựa, ngày thứ bảy sinh loài Người và ngày thứ tám mới sinh ra ngũ cốc.

Vì thế, ngày Tết thường được tính từ ngày mồng Một cho đến hết ngày mồng Bảy.

Hiện nay, theo luật thì người Việt chỉ được nghỉ ăn Tết trong 4 ngày, từ 30 tháng Chạp tới mùng 3 tháng Giêng (âm lịch), tức là tới hết ngày giống Lợn ra đời. Trên thực tế, không khí Tết sẽ dùng dằng ở lại cho đến hết tháng Giêng, thậm chí lâu hơn theo tinh thần câu ca dao mà người Việt ai cũng thuộc lòng:

“Tháng Giêng là tháng ăn chơi,

Tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè”


          Trước và sau Tết Nguyên Đán, người Việt có nhiều phong tục khác nhau, tùy theo từng địa phương. Dưới đây chúng ta sẽ cùng điểm qua một số phong tục chính:

 

          Lễ ông Công ông Táo

          Ông Công ở đây là Thổ Công, là vị thần cai quản đất đai, giới tính được xác định là nam. Ông Táo là thần bếp, hay Táo Quân, thực chất lại không phải một vị mà là hai ông và một bà. Lễ ông Công ông Táo được thực hiện vào ngày 23 tháng Chạp. Trong ngày này, ông Công được cúng ở ban thờ chính trên nhà, còn ông Táo được cúng dưới bếp. Đồ cúng thường đi kèm với mấy con cá chép, vì người ta cho rằng vào dịp cuối năm, ông Công ông Táo cưỡi cá chép bay về Thiên đình, trình bẩm những việc xảy ra trong dân gian trong năm vừa qua. Cá chép có thể được coi là một hình thức hối lộ phương tiện đi lại cho các quan chức cổ xưa nhất, ngày nay Mr. Dũng PMU18 đã cải biên bằng xe ôtô "xịn" biển 6888.

          Cá chép cúng sẽ được đem "phóng sinh" xuống sông hoặc hồ hoặc ao hoặc vũng nước gần nhà, cùng với bát hương, chân hương hay tro vàng mã. Đây là một vấn nạn mà công ty Môi trường Đô thị ở các thành phố đang đau đầu tìm cách giải quyết, bởi cứ sau ngày lễ ông Công ông Táo, các loại túi nylon, túi bóng lại xuất hiện nhan nhản ở trên mặt hồ, vỉa hè; cá được phóng sinh cùng cá có sẵn trong hồ chết nổi đầy măt nước, khiến người ta có cảm giác như đi vào chợ cá…

 

          Lễ Tất niên

Tất niên có nghĩa là hoàn tất [công việc] một năm cũ. Vào chiều 30, nhà người Việt nào cũng chuẩn bị một mâm cơm cúng ông bà tổ tiên để tiễn biệt năm cũ. Sau đó, cả nhà quây quần bên mâm cơm - đây sẽ là bữa ăn đáng giá nhất trong mấy ngày Tết, bởi lúc này đa số vẫn chưa… chán ngấy đồ Tết.
          Theo phong tục, trong thời điểm tất niên, mỗi người phải thu xếp thanh toán hết nợ nần, xóa bỏ những xích mích trong năm cũ để hướng tới một năm mới thuận hòa hơn. Đây cũng là dịp để tỏ lòng thành kính: Cấp dưới biếu quà cấp trên, con rể [con dâu] biếu quà bố mẹ vợ [chồng]. Người Bắc gọi là "Sêu Tết", còn người Nam thành thật đơn giản gọi đó là "Đi Tết" (sau này biến tấu thành "Chạy Tết" vì phải đi nhiều nơi quá).

 

          Lễ Giao thừa

Giao thừa là thời khắc thiêng liêng của năm, khi mà năm cũ ủ rũ ra đi và năm mới rộn ràng bước tới. Vào thời điểm giao thừa, các bà mẹ Việt Nam anh hùng thường leo lên sân thượng để làm lễ Trừ Tịch. Lễ Trừ Tịch được hiểu là lễ đem vứt những điều không may mắn của năm cũ đi, và đón lấy những điều tốt đẹp của năm mới đến. Trước đây khi khoa học chưa tiến bộ, lễ này còn có nghĩa là trừ bỏ ma quỷ. Ngày nay khoa học đã chứng minh được rằng ma quỷ chỉ là các diễn viên đóng phim kinh dị Mỹ thực hiện, nên ý nghĩa này ngày càng mai một.


Lễ Trừ Tịch còn có ý mời các quan trên trời ăn lộc. Người ta cho rằng mỗi năm có một vị thần cai quản nhân gian, hết năm thì đổi ca. Lễ Trừ Tịch được cúng ngoài trời vì các cụ cho rằng trong buổi giao thừa, ngoài trời đầy những vị thần đổi ca đi lại tấp nập, bận rộn chưa kịp ăn uống, mình đưa đồ ăn ra thể nào cũng có người ăn. Thần cũ ra đi chén một miếng coi như để cảm ơn, thần mới đến chén một miếng coi như mắc nợ nhà mình, tất năm đó làm ăn phát đạt.

          Một điều không thể thiếu trong lễ Giao thừa trước đây, mà nay đã bị Nhà nước cấm tiệt, đó là đốt pháo đón giao thừa. Theo dân gian truyền lại, tiếng pháo là để xua đuổi ma quỷ của năm cũ, và pháo càng dài và lớn, nổ càng lâu, kêu càng to, cháy ra nhiều xác phác pháo và cháy hết thì càng được cho là điềm lành của năm mới. Cảm xúc đốt một bánh pháo dài từ tầng 3 xuống chấm đất, khói thuốc pháo thơm nồng tràn đầy trong phổi và con mèo chạy tọt vào gầm giường vì sợ là những ký ức không bao giờ phai của người Việt Nam về cái Tết của một thời xa xưa...

 

          Đón xuân, đón năm mới (hay Tân niên)

          Sau giao thừa là đến Tân Niên - đón một năm mới. Có rất nhiều phong tục cần tuân thủ vào thời điểm này. Thứ nhất là phong tục xông đất (hay "đạp đất" của người miền Trung). Người Việt quan niệm rằng ngày đầu tiên của năm sẽ quyết định "số mạng" của cả năm: Do đó vị khách đầu tiên bước vào cửa cũng rất quan trọng. Đây phải là một người có đạo đức, vui tính, thành đạt, thông minh, sáng sủa..., nói tóm lại là vừa hồng vừa chuyên, để đảm bảo vận may sẽ đến cho cả gia đình người được xông đất.

          Thứ hai, phải kể đến việc xuất hành du xuân. Cùng với các bà mẹ Việt Nam anh hùng, nam thanh nữ tú thường thích đi ra đường đón xuân. Đích đến thường là các đình, chùa, miếu, điện... để cầu may và xin lộc. Hướng xuất phát cũng được chọn lựa khá kỹ từ nhiều phương án: Đông - Nam - Tây - Bắc. Người ta tin rằng việc cầu phúc cầu may đầu năm tại chùa chiền miếu mạo sẽ linh thiêng hơn, và nhiều người xin quẻ ở đây để đoán việc sẽ xảy ra trong năm. Đa số không quên bẻ lấy một cành cây trước cửa đình - cửa đền, để về nhà cắm trên bàn thờ cho đến hết Tết. Phong tục này gọi là hái lộc, tượng trưng cho việc đem lộc trời đất về nhà, khiến cho cây cối trước chùa thường tơi tả sau Tết.


          Thứ ba là phong tục thăm hỏi, chúc tết và lì xì. Bố mẹ chúc con cái học giỏi và thành đạt, con cái chúc bố mẹ mạnh khỏe sống lâu. Họ hàng chúc nhau an khang, bạn bè chúc nhau thịnh vượng. Tới mỗi nhà, người lớn thường cho tiền trẻ con trong những bao màu đỏ, gọi là mừng tuổi (hay lì xì ở trong Nam). Ngày xưa tiền phong bao thường là tiền lẻ, với ngụ ý tiền này sẽ sinh sôi nảy nở thêm. Ngày nay, người ta thường dùng tiền to ngoại tệ mạnh để lì xi cho sếp và gia đình, với hi vọng sẽ gặp may mắn trúng quả trong năm mới.

          Thứ tư, những trí thức thường có phong tục khai bút đầu năm (nông dân thì khai canh, người buôn bán thì chọn ngày mở hàng đầu năm). Ngày mùng Một, người ta chọn lấy giờ tốt, mang giấy bút ra viết nhăng viết cuội vài chữ, rồi mới được đi chơi. Mọi người tin rằng như vậy thì công việc của mình sẽ trôi trảy trong năm mới.

 

Kiêng kỵ trong ngày Tết

Trong mấy ngày Tết, người Việt kiêng không cãi nhau, bởi họ tin rằng cãi nhau, bực tức trong ngày Tết sẽ khiến cả năm xúi quẩy - mất thuận hòa. Ông bà cha mẹ nhắc con cháu trong nhà từ phút giao thừa trở đi không được nghịch nghợm, cãi cọ nhau, không nói tục chửi bậy... Người lớn cũng tránh quở mắng trách phạt trẻ em, đối với ai cũng tay bắt mặt mừng, vui vẻ niềm nở, chúc nhau những điều tốt lành.

Trong mấy ngày Tết cũng không được đổ rác, bởi như thế tài lộc sẽ ra đi. Việc kiêng kỵ này cũng là theo truyền thuyết Trung Quốc:

Trong "Sưu thần ký" có chuyện người lái buôn tên là Âu Minh đi qua hồ Thanh Thảo được thuỷ thần cho một con hầu tên là Như Nguyên, đem về nhà được vài năm thì giàu to. Một hôm, nhân ngày mùng Một Tết, Âu Minh đánh nó, nó chui vào đống rác mà biến mất, từ đó nhà Âu Minh lại nghèo đi. Kể từ đó kiêng không hót rác ngày Tết.

Vì tục lệ này mà vào ngày 30 tháng Chạp, mọi nhà đều phải hùng hục quét dọn, đổ hết rác để tránh phải làm việc này trong 3 ngày Tết (tất nhiên là còn một lý do khác để làm việc này, đó là tống tiến năm cũ). Và sau Tết thì nhà ai cũng bẩn như ma

 

Hoa Tết

Thứ hoa không thể thiếu trong ngày Tết của người miền Bắc là hoa Đào. Theo truyền thuyết, có cành Đào trong nhà vào dịp Tết sẽ giúp trừ tà ma. Hoa Đào có nhiều loại: bạch đào, bích đào, hồng đào... và nơi trồng đào nổi tiếng nhất miền Bắc là Nhật Tân, Nghi Tàm (Hà Nội). Nghệ nhân ở đây nổi tiếng với khả năng ghép đào, hãm đào, uốn sửa hình để cho những cây đào dáng đẹp nhiều hoa nở vào đúng tết. Nay làng đào Nhật Tân đã bị xóa sổ để nhường chỗ cho khu đô thị mới Nam Thăng Long.

Ở miền Nam, hoa Mai được dùng thay cho hoa Đào để đón Tết. Tôi là người Bắc, không nắm rõ lắm về Mai, nên xin được nhường lời cho ông Xuân Hùng: Hoa mai cũng có rất nhiều loại: mai tứ quý màu đỏ, hồng mai, chi mai, bạch mai màu trắng pha hồng, hoàng mai màu vàng... nhưng phổ biến hơn cả là hoa mai vàng. Hoa mai cũng năm cánh nhưng không nhiều lớp như hoa đào. Hoa nuột, mịn màng như lụa. Cành mai nâu sẫm, ngắn, rất gân guốc nhưng cũng rất mềm mại. Chính vẻ đài các này mà nhiều người cho rằng từ xa ngắm cành mai như đàn bướm vàng đậu hờ trên các nhánh cây trông rất thanh nhã, khiêm nhường. Hoa mai tượng trưng cho phẩm tiết cao quý, khí phách của người quân tử, là niềm cảm hứng rất kinh điển trong thi ca. Đã hơn một nghìn năm trôi qua nhưng những câu kết trong bài thơ chữ Hán của Mãn Giác Thiền Sư vẫn còn vang mãi.

Mạc vi xuân tàn hoa lạc tận

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

(Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước một cành mai)


          Dù có chơi mai hay đào, người chơi cũng chọn cây thế phóng túng, cành thoáng, ngọn vút lên. Ai mà vội vã, chọn phải cây có cành, ngọn cộc, coi như năm đó mất hên. Ngoài đào và mai, quất cũng được dùng để trang trí phòng khách vào ngày Tết. Những quả quất sai chĩu chịt trên cây như những bóng đèn nhỏ màu vàng, màu của tài lộc, lấp lánh. Người ta thường chọn cây quất sai quả và có cả quả chín, quả xanh, lộc non cùng hoa để bày, coi như đem lộc để trong nhà.

          Ngoài mai - đào - quất, những gia đình phong lưu còn bày bát Thủy tiên, chậu cúc hay giò phong lan ở phòng khách. Thời trước thường chỉ các gia đình phong lưu mới chơi hoa thủy tiên. Củ thủy tiên rất đắt, lại thêm chăm sóc công phu mới được cây thủy tiên quý. Củ thủy tiên được gọt tỉa sao cho củ thành hình con lân, con phượng, lá uốn lượn theo ý gia chủ. Hoa thủy tiên phải được hãm tới mùng Một tết mới nở hàm tiếu. Thời nay thủy tiên được nhập đại trà, lại có thêm công nghệ hoa cảnh tết phục vụ tới tận chân răng nên bình thủy tiên không còn có giá như xưa. Cúc thường được chơi với mai, vì nằm trong bộ tứ quý "Tùng, Cúc, Trúc, Mai". Hoa cúc tượng trưng cho tâm hồn thanh cao của những người muốn xa lánh vòng danh lợi. Lan được gọi là vương giả hương. Ai đã từng đọc "Vang bóng một thời" của Nguyễn Tuân hẳn không thể quên được hình ảnh một gia đình giàu có mà nho nhã với ông cụ chăm và thưởng hoa Lan với những viên cuội bọc đường. Có lẽ cái thú chơi Lan cũng vì thế mà thêm phần được ưa chuộng.

          Đôi lời dông dài mua vui với các bác nhân dịp Tết. Xin chúc mọi người một năm mới an khang thịnh vượng!

Cập nhật ( 09/02/2010 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online