Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Đặc điểm nhà ở cư dân Đồng bằng sông Cửu Long (ThS Trần Phỏng Diều)
Đặc điểm nhà ở cư dân Đồng bằng sông Cửu Long (ThS Trần Phỏng Diều) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
04/04/2010

ĐẶC ĐIỂM NHÀ Ở CỦA CƯ DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

* ThS.  Trần Phỏng Diều

Khoa văn, Trường Cao đẩng Cần thơ

          Mặc dù có sự duy trì tập quán cư trú lâu đời ở quê gốc, nhưng những lưu dân vẫn có những thay đổi nhất định cho phù hợp với điều kiện môi sinh ở địa bàn mình đang cư trú. Vì vậy, việc lựa chọn địa bàn cư trú có ý nghĩa rất quan trọng đối với họ. Nó giúp họ ổn định định an cư cuộc sống lạc nghiệp, công việc của họ khi buổi  đầu vào đây là khai hoang mở cõi, tìm cuộc đất tốt để dựng nhà, lập làng, rồi sau đó mới lập chợ xây đình. Vì lẽ đó, trong buổi đầu khai phá, các lưu dân thường chọn cất nhà ở những nơi có bến sông để thuận tiện cho việc đi lại, đánh bắt thủy sản, có được một không gian thoáng đãng, có nước ngọt để sử dụng từ các con sông, kênh, rạch, tránh những nơi đầm lầy nê địa vừa không thuận tiện, vừa khó sinh nhai, lại thường xuyên đối mặt với bệnh tật và thú dữ.

          Cư dân ở đồng bằng sông Cửu Long thường chọn nhà ở trên đất giồng, gò, đồi và nhà ở chạy dọc theo sông rạch. Việc lựa chọn cách bố trí này vừa giúp cho họ dễ dàng trong việc lao động sản xuất cũng như trong các hoạt động bán buôn. “Nhất cận thị, nhị cận giang”. Vì là những lưu dân có cùng mục đích là tìm đất sinh nhai nên cư dân ở đồng bằng sông Cửu Long sống nương tựa vào nhau, giúp đỡ lẫn nhau trong những lúc tối lửa tắt đèn nên họ thường sống chung thành mọt cụm dân cư mà cụm dân cư này không hề có sự phân chia ranh giới một cách rõ ràng giữa làng này với làng kia. Có chăng thì ranh giới đó chỉ là tương đối hoặc mang ý nghĩa tượng trưng nhiều hơn. Vì vậy, nếu ở miền Bắc quan niệm” Một giọt máu đào hơn ao nước lã” để nhấn mạnh giá trị của huyết thống thì đồng bằng sông Cửu Long lại lấy phương châm “Bán bà con xa mua láng giềng gần” để làm hết triết lý sống cho mình. Vì lẽ đó, ở đồng bằng sông Cửu Long, ranh giới giữa nhà này với nhà khác có khi chỉ là một con đường mòn nhỏ, hoặc là một con mương rộng độ vài mét. Nếu nhà nào có dựng hàng rào thì bất quá cũng chỉ là mang tính quy ước, tượng trưng cho ranh giới hơn là một sự xác định rạch ròi. Cổng vào nhà cũng vậy, người ta làm cổng để trang trí, hoặc chỉ mang tính tượng trưng hơn là ý nghĩa thiết thực của nó là dùng để chống trộm. Chẳng vậy mà cổng nhà của cư dân đồng bằng sông Cửu Long đôi khi không cần đóng, làm bằng những vật liệu đơn giản như tre, hoặc là chủ nhà trồng hai bên ngõ hai cây bông giấy hoặc dâm bụt và uốn giao cành với nhau.

          Về vật liệu làm nhà thì cư dân nơi đây thường chọn những vật liệu có sẵn trong vườn, hoặc ở địa phương mình… Người nông dân đồng bằng sông Cửu Long thường cất nhà bằng cây tròn, nhỏ như tràm, đước… và lợp bằng lá dừa nước. Riêng nhà của những người giàu có thì được cất bằng các loại gỗ quý và mái lợp ngói, hoặc là xây bằng bê tông cốt thép trang trí đẹp mắt, sang trọng với nhiều nội thất quý giá.

          Nếu như triết lý lấy hướng cất nhà của cư dân miền Bắc là “Lấy vợ hiền hòa, xây nhà hướng Nam” thì nhà của cư dân đồng bằng sông Cửu Long không hẳn như vậy. Họ có thể cất nhà quay theo bất cứ hướng nào miễn hướng đó thuận tiện cho cuộc sống và công việc làm ăn của họ là được.

          Văn minh miệt vườn là một đặc trưng khá nổi bật của cư dân đồng bằng sông Cửu Long, vì vậy nhà cửa của cư dân ở đây thường gắn liền với thửa ruộng, miếng vườn. Những nhà trung nông thường có vườn, có sân với diện tích khoảng vài ba công đất. Vườn chủ yếu để trồng cây ăn trái, còn sân thì để trống cho thoáng, đôi khi tận dụng để phơi lúa, phơi củi. Hoặc giả, chủ nhà trồng ở đó dăm bảy chậu kiểng để ngắm ngìn cho vui mắt, một ít cây thuốc nam để chữa bệnh thông thường, hoặc một bụi sả, bụi hành, vài ba cây ớt. Cũng có khi là cây xoài, cây mít được trồng ở một góc nào đó để lấy bóng mát. Mép ngoài của sân thường được đặt một bàn thờ ông Thiên để thờ Trời, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mua may bán đắt, gia đạo bình an. Mép trong của khoảng sân giáp mí với căn nhà thường có một cái hàng ba, rộng hay hẹp tùy căn nhà. Hàng ba này có tác dụng làm dịu cường độ ánh sáng, giảm oi bức vào mùa nắng  và hạn chế mưa tạt vào những lúc trời mưa. Ngoài ra, hàng ba còn là nơi dành cho trẻ con chơi đùa, như nhảy dây, đánh chuyền chuyền, bắn dây thun…, là nơi để người lớn mắc võng nghỉ ngơi để bà con lối xóm tới lui chuyện trò. Còn phía sau nhà thường là một vườn cây, nơi bố trí chuồng nuôi súc vật, có bến nước dùng làm nơi tắm giặt, đậu ghe xuồng, cũng như dùng trong các sinh hoạt khác.

          Nhìn chung, ở đồng bằng sông Cửu Long có các dạng nhà chính sau đây:

          - Nhà chữ đinh

          Đây là kiểu nhà rất phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long, bao gồm một nhà trên và một nhà dưới. Nhà chữ đinh được xây bằng gạch, lợp ngói, hoặc tôn. Có khi được xây cất bằng gỗ, lợp lá, vách ván, hoặc bằng lá dừa nước. Nhà chữ đinh rất rộng và thoáng cho nên nó chỉ phù hợp với tầng lớp trung nông trở lên. Nhà chữ đinh được cho rằng có xuất xứ từ chữ Hán, là kiểu nhà phân bố một căn ngang (-) và một căn xuôi (j) liền vách, tức là đòn dông nhà trên và đòn dông nhà dưới thẳng góc với nhau, tạo thành dạng giống chữ đinh (j). Ngoài ra, nhà chữ đinh còn được giải thích rằng, “đinh” là “dân đen” nên nhà chữ đinh tức là loại nhà của người thường dân. Ở kiểu nhà chữ đinh thì nhà trên và nhà dưới cùng một mặt phẳng nên tiện cho việc bố trí bang ghế khi có đám tiệc. Nhà chữ đinh thường có dãy hàng ba phía trước, nên nắng không bị chói, mưa không tạt vào bên trong. Thông thường, nhà trên được xây cất với kích thước to hơn và vật liệu tốt hơn nhà dưới, vì nhà trên được quan niệm là quan trọng hơn, có chức năng là nơi thờ cúng ông bà, tổ tiên, nơi dành tiếp khách quý, nhà dưới dùng để cho việc sinh hoạt trong gia đình. Một căn nhà chữ đinh theo kiểu xưa là ba gian hai chái, còn hiện nay nó được xây dựng phổ hiến là ba gian không có chái hiên. Bên trong nhà trên thường được bố trí bàn thờ đặt ở gian giữa và các gian hai bên trái là nơi đặt đi - văng hoặc một bộ phản bằng gỗ. Trước bàn thờ gian giữa là nơi đặt chiếc bàn chữ U, hoặc chiếc bàn hình chữ nhật với hai hàng ghế hai bên… nếu nhà khá giả thì có thêm tủ búp-phê đựng ly, tách, chén và trưng bày các vật dụng khác.

          Bên cạnh loại nhà chữ đinh thông thường, cư dân ở đồng bằng sông Cửu Long còn cải tiến nhà chữ đinh theo kiểu có sân trong. Nghĩa là nhà dưới tách khỏi đầu hồi nhà trên, tạo một sân nhỏ phía sau để lấy ánh sáng cho nhà dưới. Khoảng sân này cũng là nơi đặt thêm vài cái lu để chứa nước mưa.

            - Nhà sắp đọi

          Kiểu nhà này cũng phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Nó còn được gọi là nhà xếp đọi, nối đọi. Đây là loại nhà mà ngoài căn nhà trên ba gian, người ta còn nối thêm phía sau sát liền vách nhà trên một căn nhà dưới có đòn dông song song với đòn dông của nhà trên, theo kiểu nhà dưới sắp liền kề cùng chiều dài với nhà trên. Giữa hai nhà có chiếc máng xối chạy suốt từ đầu này tới nhà kia để hứng nước mưa. Nhà sắp đọi thường là nhà lá, cột bằng gỗ mù u, sầu đâu, so đũa, gỗ mít.

          Thông thường, chiều ngang của nhà dưới bằng chiều ngang của nhà trên, và muốn vào nhà dưới hẹp hơn nhà trên, và muốn vào nhà dưới thì phải đi qua cửa nhà trên. Chính vì nhược điểm này mà người ta cải tiến nhà sắp đọi thành một số kiểu nhà khác. Nhà sắp đọi nối dài là dạng nhà sắp đọi có nhà dưới ló dài ra hơn nhà trên và ở phần ló ra đó người ta trổ cửa sổ hoặc cửa cái để lấy ánh sáng cho nhà dưới. Nếu ở đây trổ cửa thì từ cửa đó sẽ có một lối đi riêng dọc theo hông nhà trên ra thẳng cửa ngõ, không cần phải đi ở nhà trong nhà trên. Nhà sắp đọi có sân trong là kiểu nhà mà phần nhà dưới được tách cách nhà trên độ hai, ba mét, có lối đi với mái che nối liền hai nhà. Sân trong vừa để lấy ánh sáng cho nhà dưới, vừa là chỗ để dãy lu chứa nước mưa.

          - Nhà chữ công

          Kiểu nhà này ít được phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Loại nhà này gồm có nhà trên và nhà dưới như kiểu nhà sắp đọi, nhưng thay vì nhà sắp đọi được bố trí hai mái đấu vào nhau, giữa có máng xối để hứng nước mưa thì ở đây giữa nhà trên và nhà dưới cách nhau một khoảng sân rộng, gian nhà trên (nhà chính) nằm ngay ở giữa, dành làm trang tiếp khách và thờ tự, hai gian nhà phụ nằm dọc hai bên được nối với nhà dưới bằng một nhà cầu dài từ mái sau nhà trên đến mái trước nhà dưới.

          - Nhà có chái

          Thông thường nhà ở của cư dân đồng bằng sông Cửu Long gồm có một nhà chính và một nhà phụ. Ngôi nhà chính thường là ba gian hai chái, hoặc ba gian một chái. Nhà ba gian hai chái thường là nhà của tầng lớp khá giả. Còn nhà chỉ một gian chính với một chái thường là của tầng lớp nghèo. Còn lại nhà năm gian hai chái thì hiếm hoi, chủ nhân của loại nhà này thường là các quan lại hoặc nhà quyền quý. Các gian trong căn nhà được xem là khu vực chính dùng để thờ tự, tiếp khách, hai chái hai bên dùng làm buồng chứa đồ đạc và làm buồng ngủ cho phụ nữ trong gia đình.

          Nhà không chái

          Loại nhà này thường là của những người nông dân nghèo, với cấu trúc đơn giản, dễ làm. Chỉ cần một ít gỗ, tre để làm sườn, còn mái che và hai bên vách đứng thì làm bằng lá dừa nước hay ván gỗ. Toàn bộ vách mặt tiền của nhà trên chỉ là chấn song gỗ nên nhà có nhiều ánh sáng, mát và thông thoáng. Cửa ra vào của loại nhà này phân bố ở hai bên vách của nhà trên. Các chấn song có tác dụng như tấm bình phong che mặt tiền nhà.

          Trên đây là một số kiểu nhà truyền thống của cư dân đồng bằng sông Cửu Long. Ngày nay, nhà ở của cư dân ở đồng bằng sông Cửu Long đã khác xưa rất nhiều, phát triển nhiều kiểu, đa dạng, chứng tỏ đời sống kinh tế của vùng đất này đã không ngừng tăng lên. Tuy nhiên, ở một số vùng quê nông thôn ở đồng bằng sông Cửu Long ngày nay người ta vẫn còn lưu giữ lại được khá nhiều các kiểu nhà truyền thống này, thể hiện được đời sống của người dân nơi đây luôn hòa nhập với thiên nhiên, tận hưởng một cuộc sống bình dị, thoải mái, chân thành và mộc mạc.

Cập nhật ( 04/04/2010 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online