Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Chữ nghĩa tiếng Việt (Đình Cao)
Chữ nghĩa tiếng Việt (Đình Cao) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
18/05/2011

CHỮ NGHĨA TIẾNG VIỆT

* Đình Cao

1. Cái nết đánh chết cái đẹp

          Câu tục ngữ “Cái nết đánh chết cái đẹp” ngầm hướng vào phái nữ để đánh giá phẩm chất nào đáng quý hơn ở  một con gái, thông qua phép so sánh hai vế: cái nết và cái đẹp. Nhưng ý nghĩa của câu tục ngữ còn rộng hơn: nó phản ánh một quan niệm có tính chất triết lí về giá trị của con người nói chung. Gần đây, trong một số cuộc thi hoa hậu, Ban giám khảo cuộc thi đã đưa ra câu tục ngữ này để thí sinh phát biểu quan điểm của mình về cái nết và cái đẹp. Có thí sinh cho rằng không nên nói “Cái nết đánh chết cái đẹp” vì như vậy là quá đề cao cái nết mà coi thường và dùi dập cái đẹp, thực tế cái đẹp rất quan trọng với cuộc sống. Thí sinh khác cho rằng cái nết và cái đẹp đều đáng quý ngang nhau. Vậy ta nên hiểu thế nào cho đúng?

Để giải mã nội dung nghĩa của câu tục ngữ đang xét, ta tìm hiểu ngôn từ của từng vế so sánh. Nết ở đây chỉ đức hạnh, phẩm tính, chỉ cái đẹp bên trong của con người con gái, thuộc phạm trù nội dung; Đẹp là nhan sắc, là sự kiều diễm, là ngoại hình “bắt mắt” của người phụ nữ, biểu trưng cho phạm trù hình thức. Riêng động từ  “đánh chết” dùng trong ngôn cảnh này là để hiệp văn (chết bắt vần với nết), không có nghĩa là bóp nghẹt  và “tiêu diệt”  cái đẹp mà chỉ ngụ ý  nói cái nết ở “thế thắng”, tức đang quý trọng hơn cái đẹp. Quả vậy, câu tục ngữ có dụng ý đề cao, tôn vinh giá trị tinh thần, vẻ đẹp nội dung của người con gái như: nết ăn ở, cư xử hiền thục, hiếu thảo, tế nhị, cách sống hòa đồng, độ lượng, giàu tình cảm - những đức tính làm nên vẻ đẹp nhân cách, vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ. Điều này đáng quí gấp nhiều lần vẻ đẹp hình thức bên ngoài (như khuôn mặt hấp dẫn, thân hình cân đối, dáng đi yểu điệu…). Ví như một cô gái trẻ có vẻ ngoài xinh xắn, kiều diễm, quyến rũ mà hợm hĩnh, ích kỉ, khinh người, mất nết, tâm hồn tầm thường, thấp kém, trống rỗng thì sánh sao bằng một cô gái dung nhan chỉ trung bình nhưng tính cách thùy mị, đoan trang, ứng xử thông minh, sống có nghĩa tình, hiền hậu, giàu lòng nhân ái, chan hòa quan tâm giúp đỡ mọi người. Câu tục ngữ mang tính triết lý sâu sắc, khẳng định vẻ đẹp tinh thần, vẻ đẹp nội dung hơn hẳn vẻ đẹp hình thức, vẻ đẹp bề nổi; hay nói cách khác: cái đẹp bên trong đáng quí hơn cái đẹp bên ngoài.

Cùng mang một nội dung nghĩa tương tự, trong kho tàng tục ngữ của ta còn có câu “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người”. Một câu khác diễn đạt ngắn gọn hơn: “Đẹp nết hơn đẹp người”.

2. Chúc ai bách niên giai lão?

“Bách niên giai lão” là một thành ngữ gốc Hán, đồng thời cũng là một lời chúc quen thuộc được nhiều người dùng, nhưng không phải ai cũng hiểu, cũng dùng đúng. Bởi lẽ trong cấu tạo của thành ngữ có cả chữ giai, một yếu tố Hán - Việt trong cấu trúc, từ đó tìm hiểu chữ nghĩa của chữ giai. Bách  là “một trăm”; niên là “năm” hay “một trăm tuổi”, ý nói là “cả đời” suốt đời”, từ ghép này không khó hiểu. Lão là một từ Hán đã được Việt hóa từ lâu, nghĩa là “già” là “tuổi thọ”, cũng dễ hiểu. Chỉ có chữ giai là khó hiểu vì trong tiếng Hán ít nhất có 4-5 chữ giai đồng âm khác nghĩa, nên sinh ra nhiều cách hiểu khác nhau. Có người nghĩ giai nghĩa là “con trai”, là yếu tố thuần Việt chỉ nam giới, do vậy thành ngữ này chỉ được dùng để chúc đàn ông. Nghĩ như vậy không đúng, ở đây giai là tiếng Hán, không có nghĩa là nam giới và thực tế lời chúc này vẫn dùng chung cho mọi đối tượng, không phân biệt nam nữ. Người khác lại nghĩ giai là đẹp như trong các từ giai nhân (người đẹp), giai điệu (điệu nhạc hay), giai thoại (câu chuyện lý thú), từ đó suy ra giai lão là “đẹp lão”. Nhưng chúc một trăm năm tức suốt cả đời mà đẹp lão thì thật là… ngộ nghĩnh. Còn một chữ giai nữa là bậc thềm, cấp bậc” như âm giai (cung bậc âm) giai tầng (tầng lớp người trong xã hội), giai đoạn (một chặng, một quãng thời gian trong cả tiến trình) nét nghĩa này cũng không phù hợp với ngữ cảnh của lời chúc. Giữ giai nằm trong thành ngữ này gây rắc rối vì ta rất ít khi gặp nó. Giai ở đây có nghĩa là “cùng nhau”,  bách niên giai lão là “cùng sống với nhau đến trăm tuổi, đến lúc già”. Thành ngữ này thường được dùng để chúc hạnh phúc cô dâu chú rể hoặc cặp vợ chồng  mới cưới. Chẳng hạn, trong phòng cưới người ta thường trang trí dòng chữ “Chúc cô dâu chú rể bách niên giai lão”, “Nhà hàng X. Chúc tân lang và tân nương bách niên giai lão”… Thành ngữ này cũng có thể dùng để chúc thọ các cụ cao tuổi vào dịp đầu năm mới với nghĩa là “Kính chúc ông bà cùng thọ, cùng sống lâu với nhau đến trăm tuổi”. Thế nhưng, cần chú ý là khi chúc câu này phải biết chắc cả hai ông bà đều còn “tồn tại”. Nếu biết ông hoặc bà đã qua đời hoặc đối tượng là người già độc thân thì không được chúc hai chữ “giai lão” (vì một người sao có thể “cùng nhau sống đến già?”

Vì không nắm được sắc thái nghĩa tế nhị nên có người đã đưa thành ngữ này vào lời chúc thọ Hồ Chủ tịch. Tất nhiên Bác không nói gì, nhưng vào dịp khác Bác đã cười vui và nhẹ nhàng phê bình các nhà báo: “Họ chúc bách niên giai lão mà báo cũng đăng đấy” (Nhiều tác giả, chúng ta có Bác Hồ). Trường hợp này cần phải thay thành ngữ bách niên giai lão bằng lời chúc “trường thọ” hoặc chúc “Sống lâu trăm tuổi” mới đúng.

Cập nhật ( 18/05/2011 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online