Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Khai quan thông thị (Nguyễn Duy Chính)
Khai quan thông thị (Nguyễn Duy Chính) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
02/06/2011

KHAI QUAN THÔNG THÒ

*Nguyeãn Duy Chính

Li m đầu

Khi söù thaàn nhaø Thanh sang phong vöông, vua Quang Trung töø Ngheä An ra Thaêng Long ñeå laøm leã, giöõa ñöôøng bò beänh phaûi quay laïi ñieàu trò neân phaùi ñoaøn Trung Hoa phaûi ngöøng laïi Gia Quaát ñeán hôn nöûa thaùng ñeå chôø. Ngaøy raèm thaùng 10 naêm Kyû Daäu, söù thaàn Thaønh Laâm thay maët vua Caøn Long tuyeân phong cho Nguyeãn Quang Bình laøm An Nam quoác vöông. Sau khi hoaøn taát, vua Quang Trung ñaõ khoaûn ñaõi phaùi boä nhaø Thanh vaø ngay laàn tieáp xuùc naøy oâng ñaõ ñeà caäp ñeán nhieàu vaán ñeà trong ñoù coù ba yeâu caàu ñeå chuyeån leân vua Thanh xin chaáp thuaän:

- Thöù nhaát, vua Quang Trung cho bieát oâng seõ dôøi ñoâ veà Ngheä An laø trung taâm cuûa laõnh thoå oâng cai trò ñeå tieän vieäc lieân laïc vôùi caû hai ñaàu.

- Thöù hai, oâng xin ñöôïc ban chính soùc nghóa laø haøng naêm ñöôïc ban lòch ñeå in ra cho daân trong nöôùc theo ñoù maø caøy caáy, troàng troït.

- Thöù ba, oâng xin ñöôïc môû laïi caùc cöûa aûi caùc cöûa khaåu vuøng taây nam maø nhaø Thanh ñaõ caám qua laïi buoân baùn trong 15 naêm qua. 

Trong ba yeâu caàu, vieäc xin ñöôïc khai quan thoâng thò [môû cöûa buoân baùn qua laïi] trong lòch söû thöôøng chæ ñeà caäp raát giaûn löôïc nhöng thöïc ra laø moät bieán coá lôùn aûnh höôûng ñeán toaøn boä kinh teá nöôùc ta vaø cuõng laø ñoøn baåy ñeå sau naøy vua Quang Trung ñöa ra moät soá thænh caàu khaùc.

Theo lôøi taâu cuûa Phuùc Khang An [toång ñoác Löôõng Quaûng] vaø Toân Vónh Thanh [tuaàn phuû Quaûng Taây] thaùng 12 naêm Kyû Daäu (1789) thì:

Lại theo quốc vương kia nói thì Giao Nam sản vật vốn ít, lại thêm nhiều năm binh lửa, nên vật lực suy kiệt, đại hoàng đế che chở cho quần sinh như ánh sáng mùa xuân chiếu xuống vạn vật, mong hoàng thượng ngó xuống đất viêm hoang ở bên ngoài cũng là con dân mà chuẩn cho mở lại cửa quan Thủy Khẩu để buôn bán qua lại, như thế thì sinh linh toàn cảnh An Nam đều được lợi và có đồ dùng. Bọn thần tra thấy An Nam vốn mậu dịch thông thương nhưng từ khi có lệnh cấm đến nay thì hàng hóa ở nội địa khó mà đến Nam Giao được, chẳng hạn thuốc men, trà lá là những thứ mà nước này cần dùng, gần đây cầu xin nhiều lần nhưng chưa được chấp thuận.

Tuy cuõng trong lôøi taâu naøy, Phuùc Khang An ñeà nghò ñôïi vua Quang Trung khi sang Trung Hoa döï leã baùt tuaàn khaùnh thoï seõ xin vaø chaáp thuaän nhö moät aân ñieån ñaëc bieät nhöng vua Caøn Long ñaõ baùc khöôùc giaûi phaùp naøy vaø truyeàn chæ laäp töùc môû cöûa laïi ñeå hai beân thoâng thöông:

Nguyễn Quang Bình ñược phong tước vỗ về An Nam, biết kính phng chính sóc của thiên triều nên khẩn cầu ban cho thời hiến thư, vậy thuận cho lời xin đó. Vậy hãy báo cho rằng được cấp phát 20 bản thời hiến thư năm 55 Càn Long 55, 1790]. Từ nay về sau, Bộ lễ mỗi năm tra theo lệ ban cho Triều Tiên, ban phát thời hiến, ra lệnh cho tuần phủ Quảng Tây, giao cho Tả Giang đạo thông báo cho sai quan nước đó đến cửa quan nhận lãnh.

Còn các cửa quan Thủy Khẩu ở Việt Tây có đường thông thương, nếu không thuận cho ngay e rằng hóa vật ở nước đó khan hiếm, người dân không có mà dùng, xem ra không phải là ý nhất thị đồng nhân, thể tuất ngoại phiên của trẫm.

Nay đã minh giáng dụ chỉ, chuẩn cho mở cửa quan, thông thương chợ búa [開關通市], không cần phải đợi đến khi quốc vương lai kinh, tận mặt cầu khẩn, khi đó mới bằng lòng.

Khi ñoïc veà vieäc môû cöûa thoâng thöông, chuùng ta thaáy söï vieäc coù veû giaûn dò nhöng thöïc ra ñoøi hoûi nhieàu noã löïc ñeå thi haønh. Tuy nhieân, ñaây laø moät thoûa hieäp song phöông - noùi theo ngoân ngöõ thôøi nay laø moät hieäp öôùc thöông maïi maø caû hai beân ñeàu coù nhieäm vuï thi haønh nghieâm chænh neân aûnh höôûng cuûa noù lieân quan ñeán khoâng phaûi chæ nöôùc ta maø caû vuøng nam Trung Hoa.

 Bối cảnh lịch sử                                               

Caùc quoác gia ôû taây nam Trung Hoa voán dó laø khu vöïc maø nhaø Thanh muoán baønh tröôùng theá löïc, nhaát laø sau khi hoï ñaõ vöôn daøi caùnh tay ra tôùi Taân Cöông, Taây Taïng. Tuy nhieân, Ñoâng Nam AÙ khoâng phaûi laø thaûo nguyeân roäng raõi ñeå quaân Thanh coù theå duøng sôû tröôøng cuûa kyø binh maø laø moät vuøng röøng raäm, nhieàu “chướng lệ” [caùc beänh röøng nuùi nhö soát reùt ngaõ nöôùc vaø thöông haøn] neân nhaø Thanh hao binh  toån töôùng maø chaúng ñi ñeán ñaâu.

Bieát raèng khoâng theå chæ duøng voõ löïc ñaùnh chieám caùc khu vöïc naøy, nhaø Thanh aùp duïng chính saùch “ki mi” coi caùc daân toäc nhoû beù hôn nhö nhöõng con ngöïa caàn daãn daét, khi nhu khi cöông roài töø töø seõ khoáng cheá vaø chieám lónh. 

Giöõa theá kyû XVIII, Mieán Ñieän laø moät vöông quoác huøng maïnh vaø vieäc tranh giaønh theá löïc ôû vuøng “traêng non” [Crescent] –naèm trong khu vöïc Baéc Thaùi, Thöôïng Laøo vaø Vaân Nam hieän nay – ñaõ ñöa ñeán nhöõng xung ñoät quaân söï vôùi caû Xieâm La laãn Trung Hoa. Voán dó laø moät vuøng rieâng reõ, khi quaân Thanh tieán chieám naêm 1766, hoï ñaõ saùp nhaäp vaøo laõnh thoå Trung Hoa. Kinh nghieäm naøy gaàn gioáng nhö vieäc Toân Só Nghò ñem quaân sang nöôùc ta vaø neáu nhö khoâng bò ñaïi baïi chaïy veà thì vieäc bieán An Nam thaønh quaän huyeän laø

chuyeän coù theå xaûy ra.

Theá nhöng chæ môùi chieám ñoùng moät thôøi gian ngaén, quaân Thanh bò thaát lôïi vì beänh taät, tieáp lieäu, lieân laïc vaø quaân Mieán taùi chieám caùc vuøng Muong Leam vaø Sipsongpanna khieán toång ñoác Vaân Quí Döông ÖÙng Cö [楊應琚] bò trieäu veà kinh vaø baét buoäc töï töû. Vua Caøn Long thaáy luïc doanh [quaân ngöôøi Haùn] thua traän neân sai Minh Thuïy [明瑞] ñöa ba vaïn kyø binh Maõn vaø Moâng tinh nhueä nhaát tieán saâu vaøo Mieán Ñieän tôùi saùt kinh thaønh. Vieäc tieàn quaân ñi quaù nhanh neân haäu quaân khoâng tieáp öùng kòp khieán quaân Thanh bò caét ñöôøng vaän löông vaø khi quaân Mieán phaûn coâng thì ruùt lui khoâng kòp. Thaùng 3 naêm

1768, trong côn tuyeät voïng Minh Thuïy caét chieác ñuoâi sam treân ñaàu göûi veà trieàu roài töï töû.

Vua Caøn Long khoâng chòu boû cuoäc neân göûi vò töôùng taøi ba nhaát - cuõng laø em cuûa hoaøng haäu – laø Phoù Haèng [傅恒] (cha cuûa Phuùc Khang An cuõng laø chuù cuûa Minh Thuïy) ñem boán vaïn quaân trong ñoù coù 11000 kyø binh vaø moät maïng löôùi tieáp lieäu raát qui moâ, chuaån bò cöïc kyø chu ñaùo ñaùnh Mieán Ñieän.

Luùc ñaàu Phoù Haèng ñaït ñöôïc moät soá thaéng lôïi nhöng moät khi muoán cuûng coá nhöõng vuøng ñaát hoï chieám ñöôïc thì quaân Thanh laïi phaûi ñoái phoù vôùi nhöõng vaán ñeà thöïc teá khoâng khaùc gì Minh Thuïy tröôùc ñaây ñaõ gaëp  phaûi. Mieán Ñieän nhieàu  soâng ngoøi, quaân Thanh khoâng coù thuyeàn beø, hoûa löïc thì laïi thua xa quaân Mieán [ngöôøi Mieán mua ñöôïc suùng oáng cuûa AÂu Chaâu]vaø nhaát laø khoâng hôïp thuûy thoå neân soá ngöôøi cheát vì chöôùng khí moãi luùc moät nhieàu. Chính Phoù Haèng cuõng bò beänh neân vua Caøn Long phaûi ra leänh ruùt lui.

Vieäc thoûa hieäp ñeå ngöøng chieán nhö theá naøo thì taøi lieäu hai beân khoâng thoáng nhaát – töông töï nhö traän chieán ôû nöôùc ta sau naøy - vì nhaø Thanh luoân luoân tìm caùch noùi toát cho hoï. Phoù Haèng taâu leân raèng chính Mieán Ñieän caàu hoøa vaø seõ sang trieàu coáng khieán cho vua Caøn Long raát troâng ñôïi. Cuoäc chieán Thanh – Mieán vöøa daây döa, toán keùm vöøa hao binh toån töôùng [Phoù Haèng cuõng cheát vì soát  reùt naêm 1770] khieán cho Thanh trieàu vöøa caêm haän, vöøa beõ baøng. Ñeå traû thuø, vua Caøn Long ra leänh “phong quan” nghóa laø ñoùng taát caû caùc cöûa thoâng sang phía taây nam, trong ñoù coù caû caùc quan aûi doïc theo bieân giôùi nöôùc ta.

Vua Thanh khi aáy cuõng chæ mong Mieán vöông chính thöùc leân tieáng thaàn phuïc ñeå coù lyù do baõi boû leänh caám thoâng thöông nhöng maõi ñeán naêm Caøn Long 53 [Maäu Thaân, 1788] vua Mieán Ñieän môùi sai ngöôøi sang trieàu coáng.

Khi Toân Só Nghò ñem quaân sang ñaùnh nöôùc ta, tuy döôùi danh nghóa “höng diệt kế tuyệt [Trung hưng triều Lê bị diệt, dựng lại dòng họ Lê bị tuyệt] nhöng trong thaâm taâm vua Caøn Long muoán röûa moät “hội chứng Miến điện” hôn laø thöïc loøng giuùp ñôõ nhaø Leâ. Thaønh ra tuy chæ laø nhöõng thaéng lôïi nhoû nhöng cuõng ñöôïc thoåi phoàng thaønh nhöõng chieán coâng vó ñaïi vaø khi Toân Só Nghò thua chaïy veà thì caû trieàu ñình nhaø Thanh vaø caùc tænh bieân cöông naùo loaïn, e ngaïi trôû thaønh moät sa laày thöù hai taïi vuøng taây nam. Vua Caøn Long voäi vaøng göûi Phuùc Khang An sang laøm toång ñoác Löôõng Quaûng, ngoaøi maët noùi laø ñeå tính ñöôøng phuïc thuø nhöng beà trong laïi maät duï laø ñöøng laøm lôùn chuyeän vaø ñoå rieät cho Leâ Duy Kyø [tc vua Chiêu Thống] boû chaïy laøm loaïn loøng quaân.

Phuùc Khang An bieát yù vua Caøn Long neân cam keát seõ laøm ñuû moïi caùch ñeå “dưỡng quân uy, tồn quốc thể ” vaø khoân kheùo ñöa ra nhöõng khoù khaên töông töï nhö trong cuoäc chieán naêm xöa vôùi Mieán Ñieän mong traùnh caùi soá phaän bi thaûm cuûa cha oâng laø Phoù Haèng. 

May thay, vua Quang Trung khoân kheùo caàu hoøa vaø vua Caøn Long nhanh choùng phong vöông. Ñeå toû ra mình laø nöôùc lôùn vua Caøn Long cuõng soát saéng chaáp thuaän caùc yeâu caàu cuûa An Nam trong ñoù coù vieäc môû cöûa bieân giôùi voán khoâng thoâng thöông nhieàu naêm qua.  

Tổ chức hành chánh

1. Ñòa ñieåm

Theo nhö taøi lieäu nhaø Thanh, doïc theo bieân giôùi Vieät Hoa coù baùch aûi, tam quan laø nhöõng nôi coù theå qua laïi. Tuy nhieân, vieäc buoân baùn chæ taäp trung ôû ba cöûa lôùn coù ñoùng troïng binh laø Traán Nam, Bình Nhi vaø Thuûy Khaåu. Ba cöûa quan naøy moät beân laø phuû Thaùi Bình (Quaûng Taây, Trung Hoa) moät beân laø hai traán Cao Baèng (Thuûy Khaåu, Bình Nhi) vaø Laïng Sôn (Traán Nam) thuoäc nöôùc ta.

Tuy coù leänh caám nhöng vaãn coù nhöõng ngöôøi leùn chuyeån haøng hoùa theo soá löôïng nhoû. Vieäc chuyeån haøng laäu ñoù raát nguy hieåm vaø bò tröøng phaït naëng neà neáu bò baét neân haøng hoùa ñöa sang nöôùc ta thaät baát thöôøng.

Hai cöûa Thuûy Khaåu vaø Bình Nhi coù ñöôøng soâng tôùi Long Chaâu coøn Traán Nam [chuùng ta thöôøng goïi laø Nam Quan, coøn coù teân laø Höõu Nghò Quan] thì laø cöûa chính treân ñöôøng ñi cuûa caùc söù thaàn, phía nöôùc ta coù Laïng Sôn, phía Trung Hoa coù Baèng Töôøng.   

Khi môû cöûa quan ñeå buoân baùn trôû laïi, moãi beân thieát laäp moät nôi taäp trung haøng hoùa ñeå kieåm soaùt vaø phaân phoái, beân phía nhaø Thanh goïi laø xöôûng coøn beân nöôùc ta goïi laø chôï [thò]. ÔÛ Cao Baèng, chôï hoïp taïi Muïc Maõ coøn ôû Laïng Sôn thì taäp trung taïi Kyø Löøa thuoäc Ñoàng Ñaêng. Vì khu vöïc Nam Quan coù nhieàu con buoân töø xa ñoå ñeán neân taïi Kyø Löøa chia thaønh hai khu, moät khu goïi laø Thaùi Hoøa cho daân töø Quaûng Ñoâng ñeán, moät khu goïi laø Phong Thònh cho ngöôøi Quaûng Taây ñeán. Moãi khu vöïc laïi coù nhaân vieân quaûn lyù vaø baûo veä. Traán Nam Quan khoâng môû ra cho daân chuùng qua laïi maø chæ khi naøo coù söù thaàn thì binh lính canh gaùc môùi môû ñeå cho qua, ñoâi khi coøn laøm khoù thöû taøi vaên chöông nöõa. Tuy nhieân ôû gaàn ñoù coù moät aûi goïi laø Do Thoân laø nôi khaùch thöông qua laïi vaø haøng hoùa theo ñöôøng naøy.

2. Haønh chaùnh

Theo toå chöùc, phía nhaø Thanh ôû Quaûng Taây coù hai xöôûng taïi Taàm Chaâu vaø Ngoâ Chaâu, ôû nöôùc ta coù hai chôï taïi Muïc Maõ vaø Kyø Löøa. Moãi xöôûng coù moät xöôûng tröôûng vaø moät baûo hoä, moãi chôï coù moät thò tröôûng vaø moät giaùm ñöông. Nhöõng vieân chöùc naøy coù nhieäm vuï thieát laäp danh saùch, caáp phaùt yeâu baøi ñeå baïn haøng coù theå qua laïi cöûa quan baùn vaø mua haøng mang veà. Ngoaøi ra coøn nhöõng ngöôøi coù nhieäm vuï tuaàn tra, kieåm soaùt haøng hoùa.

Moïi haøng hoùa qua laïi ñeàu phaûi chòu thueá. Nhaø Thanh ñaët thueá cuïc taïi Bình Nhi, Thuûy Khaåu vaø Do Thoân. Ngoaøi cô quan haønh chaùnh, hai beân coøn thieát laäp moät soá nha hang laø nôi trung gian giôùi thieäu mua baùn. Caùc thöông nhaân töø Quaûng Ñoâng, Quaûng Taây, Chieát Giang, Hoà Nam, Hoà Baéc, Giang Taây, Sôn Taây ... ñaõ ñeà nghò laäp ôû huyeän Tuyeân Hoùa möôøi gian nha haõng ñöôïc goïi chung laø An Nam Thong Thò Nha Hang ñoùng vai nhöõng nhaø kho ñeå taäp trung vaø phaân phoái haøng. Nhöõng nha haõng seõ do phieân ti [boá chính ti]

troâng nom vaø phaûi ñoùng thueá goïi laø nha thueá.

3. Kieåm soaùt

Vieäc buoân baùn qua laïi ñeàu do caùc quan laïi ñòa phöông quaûn trò vaø kieåm soaùt. Moãi thaùng chôï phieân môû vaøo ngaøy moàng 5 vaø moàng 10. Nhöõng thöông nhaân phaûi ñeo yeâu baøi [theû ôû thaét löng] vaø haøng hoùa cuõng nhö lyù lòch seõ ñöôïc kieåm tra ñeå cho qua laïi.

ÔÛ bieân giôùi tình hình töông ñoái phöùc taïp vì phaûi ñeà phoøng caû nhöõng keû baát löông aên troäm, aên cöôùp hoùa vaät roài ñöa qua bieân giôùi baùn kieám tieàn. Nhöõng thöông nhaân cuõng ña taïp vaø coù theå noùi hai ba thoå ngöõ ñeå giaû laøm ngöôøi thieåu soá.

4. Caùc maët haøng

Theo nhö keâ khai, ngoaøi nhöõng maët haøng trong danh saùch caám, haøng hoùa luùc ñaàu trao ñoåi chæ thuaàn tuùy saûn xuaát taïi ñòa phöông, khoâng  coù xa xæ phaåm. Theo baùo caùo cuûa Quaùch Theá Huaân [luùc ñoù ñang giöõ quyeàn toång ñoác Löôõng Quaûng] thì ngöôøi Trung Hoa ñem sang nöôùc ta traàu cau, thuoác huùt, traø, giaáy baûn, cheùn baùt, vaûi taám, thuoác nhuoäm, ñöôøng vaø daàu [thaép ñeøn], thuoác baéc [loaïi xoaøng] ... coøn ngöôøi nöôùc ta ñem sang baùn cho hoï cuû naâu, sa nhaân, ñaïi hoài, tô taèm, tre goã ...  

5. Thi haønh

Sau khi toång ñoác Löôõng Quaûng Phuùc Khang An trình leân döï aùn khai quan thoâng thò vaø moät baûn taâu bao goàm 16 ñieàu leä ñöôïc vua Caøn Long chuaån thuaän thì hai beân ñaõ laøm leã vaøo ngaøy raèm thaùng gieâng [naêm Canh Tuaát 1790].

Tính ñeán hoâm ñoù, caùc cô cheá ñieàu haønh, kieåm soaùt vaø thueá vuï cuûa caû hai nöôùc ñaõ hoaøn taát. Veà phía nöôùc ta nhaân söï ñaûm traùch caùc traán xöôûng ñeå baûo hoä, giaùm ñoác, tuaàn tra, keâ khai thanh saùt nhaân vieân hai nôi Muïc Maõ vaø Kyø Löøa ñöôïc vua Quang Trung ñieàu ñoäng töø Phuù Xuaân vaø Ngheä An leân, vieân chöùc ñòa phöông cuõng hoaøn taát vieäc xaây döïng phoøng oác töø trung tuaàn thaùng chaïp.

Nhìn chung vieäc maõi dòch cuûa Trung Hoa vôùi nöôùc ta trong giai ñoaïn ñaàu chuû yeáu laø trao ñoåi nhöõng vaät duïng haøng ngaøy. Tuy ñaõ môû cöûa cho hai beân buoân baùn, ngöôøi nöôùc ta vaãn duøng ñoà noäi hoùa saûn xuaát ngay taïi ñòa phöông. Naêm Quí Söûu [1793] - sau khi vua Quang Trung qua ñôøi - vua Caûnh Thònh Nguyeãn Quang Toaûn coù xin môû theâm moät chôï taïi Hoa Sôn ñeå thöông nhaân qua theo loái cöûa Bình Nhi khoâng phaûi ñeán taän Kyø Löøa buoân baùn. Ñöôøng thuûy töø Bình Nhi ñeán Hoa Sôn  laø choã ñoâng ñaûo daân cö, nhieàu haøng quaùn con buoân tuï taäp raát tieän neân Thanh trieàu ñaõ nhanh choùng chaáp thuaän.

Nhö vaäy ôû bieân giôùi, nöôùc  ta ñaõ môû ba chôï töông öùng vôùi ba ñöôøng thoâng sang Trung Hoa:

-  Chôï Muïc Maõ do thöông nhaân ñi theo cöûa Thuûy Khaåu

-  Chôï Hoa Sôn do thöông nhaân ñi theo cöûa Bình Nhi

-  Chôï Kyø Löøa do thöông nhaân ñi theo aûi Do Thoân

Tuy khoâng coù soá lieäu cuï theå, vieäc môû cöûa laïi caùc cöûa quan ñaõ aûnh höôûng lôùn ñeán vieäc giao thöông ôû mieàn Baéc, vöïc daäy moät khu vöïc  bò chieán tranh vaø naïn caùt cöù taøn phaù trong moät thôøi gian daøi. Chæ ba naêm sau, Thaønh Laâm [khi ñoù laø ñoàng tri Ninh Minh] ñaõ taâu leân vua Caøn Long:

“Từ năm thánh ân chủng cho nước An Nam thông thị đến nay, lúc đầu các loại hàng hóa xuất khẩu chỉ có các loại dầu, đồ sứ, giấy bản, nồi gang… đều là những món nặng nề, thô kệch.

Gần đây, dân chúng nước ấy vui vẻ làm ăn nên những đồ cần dùng gia tăng  gấp bội khi trước, nô tài qua lại trấn Nam Quan mục kích trên đường đến ải Do Thôn hàng hóa xuất khẩu cuồn cuộn không dứt.

Tra hỏi họ đem những hàng hóa gì thì biết là có vải tơ, trà thơm và những món hàng không nặng lắm. Còn Bình Nhi, Thủy Khẩu hai cửa thuộc Đồng tri Long Châu kinh lý, cách trấn Nam Quan khá xa, hỏi ra thì Đồng  tri Vương Khẳng Đường cũng nói rằng gần đây hàng hóa xuất khẩu so với khi mới mở chợ, mỗi ngày một nhiều…

Càn Long năm thứ 59 (Giáp Dần, 1794) ngày 24 tháng 12.

Mua hàng hay du học?

Ngoaøi yeâu caàu khai quan thoâng thò, vua Quang Trung cuõng xin vôùi nhaø Thanh ñöôïc chuyeån töø ba naêm moät laàn trieàu coáng leân 2 naêm moät laàn. Veà phöông dieän hình thöùc chuùng ta deã daøng töôûng nhö moät ñeà nghò thieáu hôïp lyù. Thöïc ra nhöõng laàn söù ñoaøn sang Trung Hoa chính laø dòp trieàu ñình ñaët mua moät soá saûn phaåm öu haïng cuûa hoï ñeå ñem veà duøng trong noäi phuû hay ban thöôûng. 

Cuoái theá kyû XVIII, lôïi töùc ñaàu ngöôøi ñoàng nieân (G.N.P. per inhabitant) Trung Hoa gaàn nhö ñöùng ñaàu theá giôùi. Theo con soá cuûa Fernand Braudel [tính theo USD naêm 1960] thì Anh quoác [1700] vaøo khoaûng 150 USD ñeán 190 USD; Phaùp quoác [1781-1790] laø 170 USD ñeán 200 USD; Hoa Kyø [1710] (khi ñoù coøn laø thuoäc ñòa cuûa Anh) khoaûng 250 USD ñeán 290 USD; AÁn Ñoä [1800] vaøo khoaûng 160 USD ñeán 210 USD (nhöng ñeán 1900 thì chæ coøn töø 140 USD ñeán 180USD); Nhaät Baûn [1750] laø 160USD coøn Trung Hoa [1800] laø 228 USD (naêm 1950 chæ coøn 170USD). (1)

Naêm Nhaâm Tí [1792], vua Quang Trung göûi thö cho Quaùch Theá Huaân, khi ñoù ñang naém quyeàn toång ñoác Löôõng Quaûng: 

         Quốc Vương nước An Nam Nguyễn trình lên việc như sau:

         Bản quốc nhờ được thánh ân thấy sản vật thiếu thốn nhiều nên đã ban cho mở cửa quan lại buôn bán. Từ tháng Giêng đến nay, thương mại tụ tập, bách hóa dồn đến nên đồ dùng trong nước cũng nới ra nhiều, cả nước thần dân ai ai cũng cảm kích ca tụng thâm ân của đại hoàng đế vỗ về kẻ ở xa, nơi nơi mở hội.

         Thế nhưng những đồ con buôn bán đem đến bán, chỉ đủ cho việc dùng hàng ngày, còn bào phục thái chương [các loại vải thiêu sặc sỡ] thì ở xa nên không tới được. Bản quốc ngưỡng mong thiên ân muốn đổi mới triều phục, nghi văn cho quan phủ cũng cần đôi chút bề ngoài, thành khẩn học lối nói năng dung nghi của văn vật Trung Quốc để khỏi bị chê là quê kệch.

         Mùa xuân năm nay Từ Vạn Tượng thắng trận trở về, tôi muốn ban thưởng cho tướng sĩ áo bào để chia sẻ. Thế nhưng nếu không phải mua đồ dệt từ An Giang Nam thì thể chế phần nhiều không dùng được. Còn còn như vật dụng dệt ở bản quốc thì dạng thức rất nhiều, phải  được người chuyên môn đem mẫu đến để đặt cho dệt từ trước thì ban xuống mới thích hợp.

         Thành thử tôi định bỏ ra vài vạn lượng bạc, sai một người thông thạo kỹ thuật của bản quốc, đưa theo năm người đến tận nơi để chọn gấm. Thế nhưng thiên triều pháp luật tinh nghiêm, tới Giang Nam phải qua mấy tỉnh nên không dám mạo muội. Những chuyện lặt vặt như thế không nên để cho thánh thượng phải rác tai. Chính vì thế nên tôi mới trình bày trước đài của Vương phân phủ Long Châu, nghĩ đến lòng thánh thiên tử đãi kẻ viễn phiên ưu hậu mà chấp thuận thông báo đến Giang Nam để cấp bài chiếu cho phép thông hành.

         Còn việc mang ngân lượng và sau này các món vải vóc mua được, trên đường đi làm sao thuê mướn phu phen, thuyền bè, chuyển vận trên bộ dưới nước để họ có thể lấy đó mà theo ngõ hầu làm xong việc cho sớm sủa. Như thế thì văn võ bản quốc, ai ai cũng cảm kích bội phục nhớ ơn không biết đâu mà kể.

         Chỉ có bậc quân tử mới hưởng được mùi thơm của mùa hè, gió mát của phương nam, chỉ biết lấy đó mà chúc mừng những bậc ẩn giả như ngài. Nay viết thư trình lên. (2) Gởi đến trước đài của:

         Thiên triều khâm mệnh Binh Bộ Thị lang kiêm Đô sát viện Phó Đô ngự sử, Tuần phủ Quảng Đông đẳng ngoại địa phương Đề đốc quân vụ thự Lưỡng Quảng Đốc bộ đường Quách [Thế Huân] đại nhân

Càn Long năm thứ 57 [Nhâm Tý, 1792] tháng Tư nhuận, ngày mồng… (3)

Tuy nhieân, Quaùch Theá Huaân ñaâu coù theå töï tieän caáp thoâng haønh ñeå cho ngöôøi nöôùc ta sang mua moät soá löôïng haøng lôùn nhö theá, laïi phaûi ñi qua maáy tænh, neáu nhö ngöôøi khaùc coù buïng xuùc xieåm taâu leân thì seõ mang vaï vaøo thaân, coù khi coøn bò kheùp vaøo toäi “tö thông ngoại phiên” khoâng chöøng.

Theo taøi lieäu nhaø Thanh, vieäc naøy ñaõ ñöôïc vua Caøn Long cho ñình nghò. Caùc ñaïi thaàn trong Quaân Cô Xöù taâu leân nhö sau:

… Trước đây quốc vương nước đó đã gởi biểu lên xin định lại cống kỳ,  bọn thần đã cùng với  Bộ Lễ định nghị rằng từ nay hai năm một lần tiến cống và đã được hoàng thượng chuẩn cho quốc vương kia thi hành. Vậy khi cống sứ qua lại thì những nhu cầu về vải vóc cần mua sẵn dịp lai kinh trên đường mua đem về. Chỉ có điều khi quốc vương gởi sứ sang thì do đường Hồ Quảng, Hà Nam mà không theo đường Giang Ninh. Nếu như quốc vương nước đó cần mua vật dụng mang về thì sẽ đổi lộ trình theo đường Hồ Bắc-Kinh Giang-Giang Ninh-Trường Giang cho tiện việc mua bán.

Vậy từ nay về sau, mỗi khi cống sứ nước đós lên kinh nếu cần phải mua hàng thì hãy trình trước cho các đốc phủ để tâu lên để đổi theo đường thủy Giang Ninh, còn nếu không phải mua bán gì thì cứ theo đường cũ Hồ Quảng, Hà nam tiến kinh.

Lần này nếu cần mua bào phục các loại thì hãy cứ theo chương trình định sẵn từ trước, cho thông sự viết rõ ràng kê khai từng món, trình giao cho quan viên địa phương để đưa cho các tiệm buôn chuẩn bị, các quan chức sẽ đôn đốc để khi nào sứ thần xuất kinh sẽ thu mua đem về nước.

Trong khi chờ đợi huấn thị, bọn thần sẽ chuyển giao cho thự Lưỡng Quảng tổng đốc chuyển cho quốc vương kia khâm tuân biện lý cùng đốc phủ Giang Nam tuân chiếu.

Xin tâu lên.

Càn Long năm thứ 57, ngày 20 tháng 6.

Châu phê: Lời tâu rất đúng. Cứ thế mà làm. Khâm thử.

Qua hai laù thö treân ñaây, chuùng ta ngôø raèng neáu oâng khoâng coá yù cho ngöôøi sang tìm hieåu caùch thöùc saûn xuaát maãu  haøng vaûi cuûa Trung Hoa ñeå  xaây döïng moät kyõ ngheä deät cho mình thì cuõng muoán ñaët mua haøng vôùi soá löôïng lôùn. Vieäc naøy khoâng bieát roài ra sao vì khoâng thaáy thö hoài ñaùp vaø sau ñoù khoâng laâu, vua Quang Trung bò baïo beänh qua ñôøi. Caùi cheát ñoät ngoät cuûa oâng khieán cho moät soá döï tính khoâng tieán haønh ñöôïc, boû lôõ nhöõng dòp may hieám coù cho nöôùc ta. 

Cuõng neân theâm raèng trong giai ñoaïn ñöôïc vua Caøn Long tin caäy, vua Quang Trung ñaõ tieán haønh vieäc ñoøi laïi saùu chaâu ôû Höng Hoùa vaø caàu hoân moät hoaøng nöõ nhaø Thanh. Nhöõng ñoäng thaùi ñoù nhaèm naâng nöôùc ta leân thaønh moät toâng phieân (quoác gia coù lieân heä hoân nhaân) haàu deã daøng trôû thaønh moät ñaàu caàu trung gian nhaän vaø chuyeån haøng töø Trung Hoa ra beân ngoaøi.  

Kết luận

Moät trong nhöõng laõnh vöïc ít ai quan taâm cuûa thôøi ñaïi Quang Trung laø nhöõng canh caûi treân phöông dieän kinh teá. Chính caùc ñaïi  thaàn nhaø Thanh cuõng khaâm phuïc khi thaáy nhöõng yeâu caàu ñaàu tieân sau khi Nguyeãn Hueä ñöôïc phong laøm An Nam quoác vöông ñeàu laø nhöõng ñoøi hoûi cuï theå, ích quoác lôïi daân ñeå giaûi quyeát khoù khaên sau nhieàu naêm binh löûa.

Nhöõng thaéng lôïi ngoaïi giao cuõng khieán cho Nguyeãn Hueä nhaän ra raèng vieäc xích laïi vôùi Trung Hoa ñeå thöøa höôûng nhöõng öu ñieåm kyõ thuaät cuûa hoï laø ñieàu caàn thieát. Cuoái theá kyû XVIII, Trung Hoa laø quoác gia truø phuù vaø haàu nhö toaøn theá giôùi ñeàu phaûi ñeán mua haøng cuûa hoï neân oâng ñaõ tính ñeán vieäc chuyeån giao moät soá coâng ngheä sang nöôùc ta, chaúng haïn saûn xuaát haøng tô luïa laø maët haøng chuùng ta coù nhieàu nguyeân lieäu thoâ nhöng laïi ít baùn ra ôû daïng thaønh phaåm. 

Trong vò theá ngoaïi phieân, haøng hoùa töø nöôùc ta ñem sang baùn vaø haøng mua töø Trung Hoa ñem veà ñöôïc höôûng moät thueá xuaát öu ñaõi. Do ñoù neáu bieán caùc haûi caûng ôû mieàn Trung nhö Hoäi An, Qui Nhôn thaønh nhöõng khu vöïc trung gian thì lôïi ích kinh teá seõ gia taêng raát nhieàu. 

Theo taøi lieäu môùi phaùt hieän sau naøy ôû chaâu Qui Hôïp thì ngoaøi caùc cöûa ôû phöông baéc thoâng sang Trung Hoa, vua Quang Trung cuõng ñaåy maïnh vieäc môû moät thöông khaåu ôû phöông taây qua ngaû Ngheä An nhaèm giaûi toûa caùc haïn cheá ñöôïc aùp ñaët thôøi Leâ - Trònh. Moät thöông cuïc döôùi quyeàn cuûa boä Hoä ñaõ ñieàu haønh khu vöïc naøy vaø Qui Hôïp trôû thaønh cöûa ngoõ chính ñeå chuyeån haøng töø beân ngoaøi vaøo Laøo, Baéc Thaùi, Mieán Ñieän vôùi caùc maët haøng trao ñoåi raát phong phuù.

J. Kathirithamby-Wells trong nghieân cöùu nhan ñeà “The Age of Transition: The Mid-Eighteenth to the Early Nineteenth Centuries” ñaõ nhaän ñònh nhö sau:

         Một khía cạnh quan trọng trong cải cách của Tây Sơn là sự khai phóng về thương mại và kỹ nghệ. Để khuyến khích thương mại, một hệ thống tiền tệ thống nhất được ban hành. Việc gia tăng lưu hành tiền mặt và phát triển hệ thống tiền tệ đã đưa đến việc gia tăng lương bỗng lao động tại những trung tâm thương mại như Hà Nội, Hội An, Binh Hoa (?),  Sài Gòn nếu so với những khu vực tương đương ở Miến Điện và Xiêm La thì tiến bộ hơn nhiều.

         Việc khai mở được tiến hành, các xưởng đóng tàu, đúc súng, làm giấy và nhà in được xây dựng. Những phát triển đó kèm theo việc bãi hay giảm thuế cho các mặt hàng nội địa, và việc khai thông biên giới và buôn bán đường biển với Trung Hoa đã khiến cho một triều đại tuy chỉ có ba mươi năm của Tây Sơn đã đạt được những tăng trưởng thương mại quan trọng và sự xuất hiện một cộng đồng thương nhân tiền tư bản.” (5)

Phụ lục

Tấu thư của Phúc Khang an về việc mở lại các cửa thông qua nước ta.

Xeùt veà vieäc quoác vöông nöôùc An Nam Nguyeãn Quang Bình thænh caàu môû caùc cöûa quan ñeå cho qua laïi buoân baùn, ngaång xin hoaøng thöôïng cuùi xuoáng daân ñen ôû choán vieâm töu cuõng ñeàu laø con ñoû cuûa thieân trieàu.

Tröôùc ñaây hai hoï Leâ Nguyeãn xung ñoät vôùi nhau, laïi bò nhieàu naêm ñoùi keùm, saûn vaät hao kieät, vaán ñeà sinh soáng cuûa nhaân daân thaät laø khoù nhoïc, xin ñaëc ban aân chæ chuaån cho ñöôïc qua laïi buoân baùn vôùi noäi ñòa vaø ra leänh cho thaàn Phuùc Khang An lo lieäu tính toaùn ñeå cho vieäc khai quan thoâng thò tieán haønh toát ñeïp, ñuû bieát löôïng thaùnh chuùa thaät bao la ñoái xöû vôùi choã naøo cuõng ñeàu nhaân töø caû. Thaàn Phuùc Khang An ñaõ göûi thö cho Nguyeãn Quang Bình kính caån tuaân haønh, nay tôø bieåu cung taï thieân aân ñaõ ôû tröôùc aùn.

Cuùi thaáy An Nam ôû moät nôi heûo laùnh hoang vu, tieáp giaùp vôùi phuû Thaùi Bình, tænh Quaûng Taây bao goàm ba cöûa vaø traêm aûi, vieäc phoøng ngöï bieân cöông thaät laø caån maät, tröôùc ñaây hai beân vaãn qua laïi buoân baùn vôùi nhau nhöng töø khi thieát laäp caám chæ cuõng ñaõ hôn möôøi naêm roài neân ñoà nhu duïng cho daân nöôùc kia ngaøy theâm khan hieám. Laïi theâm sau côn binh löûa, vaät löïc laïi caøng gian nan.

Nay ñöôïc thaùnh chuùa thi aân vöôït möùc, höùa cho môû chôï buoân baùn nhö cuõ thì töø nay nhöõng moùn haøng coù theå mua ñöôïc deã daøng daàn daàn seõ trôû neân phong phuù, ngay caû nhöõng ngöôøi maùn moïi cuõng ñeàu ñöôïc höôûng aân ñöùc. Nguyeãn Quang Bình ñaõ vaøo haøng phieân phuïc, ñöôïc suûng vinh cöïc lôùn thaät laø  thieân ñòa hoàng aân, aét haún caûm kích phi thöôøng, vieäc thaønh taâm quay veà laïi caøng kính caån.

Coù ñieàu vieäc chôï phieân cuûa daân gian cuõng phaûi coù caùc caáp vaên voõ ñòa phöông ñoác thuùc kieåm tra, huoáng chi nôi bieân moân thì laïi caøng theâm thaän troïng. Caùc quan aûi doïc theo bieân giôùi Vieät Taây [töùc Quaûng Taây], giaùp vôùi An Nam gaø gaùy choù suûa cuõng nghe thaáy, tröôùc khi cho thoâng thöông thì hai cöûa quan Bình Nhi, Thuûy Khaåu theo ñöôøng thuûy maø xuaát khaåu [ra khoûi Trung Hoa sang nöôùc ta] ñeàu phaûi ñöôïc thoâng phaùn Long Chaâu caáp cho yeâu baøi [theû ñeo ôû thaét löng], coøn nhöõng ai ñi ñöôøng boä qua caùc thoân aûi xuaát khaåu thì phaûi coù theû do tri chaâu Ninh Minh caáp, sau ñoù ñem sang nha moân cuûa ñoàng tri Minh Giang ñoåi laáy yeâu baøi. Moãi  thaùng vaøo ngaøy moàng 5 vaø moàng 10 thì kieåm nghieäm roài cho caùc con buoân qua laïi, aáy laø chöông trình ñaõ ñònh saün.

Theá nhöng tình hình hieän nay cuõng ñaõ coù choã khaùc bieät khoâng nhö tröôùc, neân tuy theo cuõ maø cuõng phaûi canh taân, ñeàu phaûi truø hoaïch cho kyõ caøng, caùc ti caùc ñaïo phaûi xem xeùt baøn luaän roài môùi ra leänh cho quan ngoaïi [töùc beân phía nöôùc ta] laäp ra caùc chôï cuøng ñöôøng ñi xa gaàn cuøng caùch thöùc laøm sao quaûn thuùc keâ tra, tính toaùn roõ raøng roài baùo caùo laïi.

Nay theo nhö vieân ti ñaïo Thang Huøng Nghieäp lieät keâ nhöõng khoaûn ñaõ baøn luaän cuøng nhöõng khoaûn ñaõ thuaän cho thö traû lôøi cuûa Nguyeãn Quang Bình thì caùc con buoân ñi theo hai cöûa Bình Nhi, Thuûy Khaåu sang seõ laäp chôï ôû phoá Muïc Maõ, traán Cao Baèng, caùc con buoân töø caùc thoân aûi qua seõ laäp chôï ôû phoá Kyø Löøa chia thaønh hai hieäu Thaùi Hoøa, Phong Thònh ñeå thöông daân Vieät Ñoâng thaønh moät hieäu, thöông nhaân Vieät Taây thaønh moät hieäu cho hai beân khaùc nhau. Trong moãi xöôûng ñaët moät xöôûng tröôûng vaø moät ngöôøi baûo veä, coøn moãi chôï thì coù moät thò tröôûng, moät giaùm ñöông ñeå laäp danh saùch, caáp yeâu baøi.

Haøng hoùa tuøy luùc moãi khaùc, giaù caû cuõng tuøy theo muøa sao cho thích nghi ñeàu ñöôïc thaûo luaän tröôùc. Xem nhöõng gì quoác vöông baøn luaän thì ñeàu coù lyù leõ, nhöõng gì mua baùn giao dòch ôû beân nöôùc kia thì do nöôùc aáy keâ tra giaûi quyeát. Nhöõng thöông nhaân naøo töø noäi ñòa [töùc ñaát Trung Hoa] thì vieäc ñích caáp phaùt theû baøi vaø caùc thuû tuïc, boïn thaàn seõ tra hoûi ñích xaùc, ñi sang trôû veà mua baùn nhöõng gì, sau ñoù seõ truø lieäu chi tieát. 

Vieäc ñoù ñaàu tieân do nguyeân tòch [nôi queâ quaùn cö nguï] tra xeùt ñeå roõ raøng lai lòch, sau ñoù söùc cho quan aûi tra nghieäm ñeå phoøng keû aên troäm roài ñem haøng vöôït bieân giôùi. Thuyeàn beø, phu phen ñeàu phaûi tra vaø vaøo soå taát caû, caùc haøng quaùn cuõng coù traùch nhieäm trong ñoù, ñem trôû veà quan phaûi theo soá löôïng haïn cheá ñaõ ñònh khi tieán khaåu seõ xaùc nghieäm theû baøi.

ÔÛ beân ñaát di [töùc nöôùc ta] thì cuõng khoâng cho löu laïi nôi  tröôøng xöôûng ñeà phoøng caáu keát. Caùc loaïi hoùa vaät bò caám thì laïi caøng löu yù tra xeùt, neáu coù ñoà keû gian leùn ñem qua thì phaûi tra xeùt kyõ caøng hôn.

Traán ñaïo coù toång lyù chòu traùch nhieäm, döôùi coù caùc ti chuyeân moân. Trong nhöõng nguyeân taéc cuõ nay theâm vaøo vaø ruùt laïi laäp thaønh chöông trình toång coäng laø 16 ñieàu khoaûn, xin vieát roõ raøng trình ngöï laõm ñeå xin thaùnh thöôïng huaán thò.

Phaøm thieát laäp truø hoaïch caùc pheùp taéc keâ tra nghieâm maät nhö theá thì trò phaùp aét ôû vieäc saép ñaët ngöôøi, thöïc loøng môùi coù thöïc chính neân boïn thaàn ñaõ cuøng Taû Giang traán ñaïo ñoác söùc caùc quan vieân vaên voõ cuøng haêng haùi, heát söùc thi haønh, khoâng ñeå cho beâ treã, xa gaàn ñeàu theo maø laøm chæ coù lôïi maø khoâng teä haïi haàu baùo ñaùp loøng hoaøng thöôïng troâng xuoáng phieân phuïc, yeâu meán thöông nhaân.

Neáu ñöôïc duï chæ baèng loøng, thaàn seõ baùo ngay cho caùc tænh laân caän cuøng göûi thö cho quoác vöông Nguyeãn Quang Bình ñeå cuøng tuaân chieáu lo lieäu. Thaàn cuõng hôïp laïi göûi traùt theo ñöôøng dòch traïm kính caån taâu leân ñeå hoaøng thöôïng soi xeùt vaø cho caùc caáp baøn luaän thi haønh.

Caån taáu.

Caøn Long ngaøy moàng 4 thaùng 6 naêm thöù 56 [Taân Hôïi, 1791].

Các điều lệ nhà Thanh về việc buôn bán với Đại Việt

Theo taøi lieäu thì ñieàu leä naøy toång coäng 16 khoaûn nhöng chuùng toâi chæ thaáy trong saùch 14 khoaûn vaø nhieàu chi tieát bò löôïc boû, coù leõ khoâng quan troïng

 1. Thöông nhaân sang An Nam buoân baùn tröôùc heát phaûi ñöôïc nguyeân tòch [nôi goác ñang cö nguï] tra xeùt vaø caáp giaáy chöùng nhaän. Xeùt nhöõng ngöôøi sang An Nam maõi dòch, ña soá laø daân ôû caùc phuû Nam Ninh, Thaùi Bình, Traán An thuoäc tænh Quaûng Taây, caùc traán Thieàu Chaâu, Hueä Chaâu, Lieâm Chaâu, Gia ÖÙng Chaâu thuoäc tænh Quaûng Ñoâng. Boïn hoï thöôøng laø moät mình hay ñi töøng ñoaøn mang haøng xuaát khaåu, khoâng gioáng nhö khaåu doanh ôû noäi ñòa maø soáng raûi raùc ôû bieân giôùi, neân raát khoù tìm ra nguyeân tòch. Nay laø luùc môùi thoâng thò caàn ra leänh cho nhöõng thöông nhaân naøy phaûi veà baûn tòch trình baùo quan laïi ñòa phöông ñeå tra xeùt roõ laø löông daân roài baûo laõnh cam keát, sau ñoù caáp cho theû ñeà teân hoï, tuoåi taùc, hình daùng, tòch quaùn coù ñoùng daáu. Nhöõng ngöôøi xuaát khaåu theo hai ñöôøng Bình Nhi, Thuûy Khaåu thì ñem aán chieáu trình baùo cho thoâng phaùn Long Chaâu tra xeùt ñeå caáp cho yeâu baøi [theû ñeo ôû thaét löng]. Coøn nhöõng ngöôøi theo thoân aûi xuaát khaåu thì ñem aán chieáu trình baùo cho tri chaâu Ninh Minh xeùt nghieäm, caáp cho giaáy coù ñoùng daáu [aán phieáu] ñeå khi tôùi Minh Giang thì ñoàng tri nôi ñoù xeùt nghieäm roài seõ ñoåi cho yeâu baøi ñeå cho binh só ñoùng ôû quan aûi xeùt maø cho qua. Neáu nhö tuoåi taùc, hình daùng khoâng phuø hôïp, soá ngöôøi vaø haøng hoùa khoâng aên khôùp, moät khi quan laïi ôû cöûa khaåu tra ra thì laäp töùc traû trôû veà, khoâng cho ra khoûi cöûa aûi roài ñem caû nôi nguyeân tòch caáp cho aán chieáu baøi phieáu laãn caùc nôi treân ñöôøng ñi tra xeùt ñem ra xöû.

2.  Neáu nhö ñi buoân haøng ít ngöôøi nhieàu khoâng ñöôïc nguyeân tòch ñòa phöông xeùt caáp cho giaáy tôø. Tröôùc nay caùc con buoân sang An Nam mua baùn ñeàu thuoäc loaïi tieåu thöông khoâng coù nhu caàu nhieàu ngöôøi goùp voán. Neáu nhö chæ coù ít haøng hoùa maø laïi tuï taäp ñoâng ngöôøi, thaùc xöng laø goùp voán laøm aên thì ñeàu laø ngöôøi giaû maïo ñeå xuaát khaåu, trong ñoù keû ngay ngöôøi gian khoù phaân bieät. Töø nay veà sau, ngöôøi ñi buoân ôû queâ quaùn xin giaáy tôø sang An Nam thì ñòa phöông phaûi tra xeùt cho roõ raøng, hoùa vaät nhaân soá nhieàu ít theá naøo, neáu nhöng haøng ít ngöôøi nhieàu thì khoâng ñöôïc caáp chieáu phieáu. Neáu theo ñuùng pheùp naøy maø keâ tra thì seõ khoâng coù nhöõng keû giaû maïo len loûi maø quan aûi cuõng deã daøng tra xeùt.

3. Thuyeàn beø, nhaân phu cuûa caùc nhaø buoân xuaát khaåu thì phaûi ñaäu taïi Long Chaâu, Ninh Minh ...

4. ÔÛ Long Chaâu vaø chaâu Ninh Minh phaûi thieát laäp khaùch  tröôûng. Tröôùc ñaây taïi Long Chaâu vaø Ninh Minh coù thieát laäp khaùch tröôûng. Töø naêm Caøn Long thöù 40 sau khi ñoùng cöûa quan thì cuõng giaûi taùn caùc hoäi quaùn vaø khaùch tröôûng. Nay nhôø coù thieân aân neân môû cöûa quan trôû laïi ñeå deã daùng buoân baùn, neân söùc cho thoâng phaùn Long Chaâu cuøng tri chaâu Ninh Minh theo leä cuõ caån thaän tuyeån vaøi ngöôøi daân giaø daën, thöïc thaø cho laøm khaùch tröôûng, thieát laäp hoäi quaùn ...

5. Baøi chieáu do caùc vieân chöùc ôû saûnh, chaâu caáp hay ñoåi ñeå khoûi gaây teä naïn baøy veõ, cheøn eùp, kìm giöõ ...

6. Haøng hoùa xuaát nhaäp quan aûi thì phaûi ñöôïc leänh cuûa ngöôøi giöõ cöûa khaåu môùi ñöôïc qua.

7. Thöông nhaân qua laïi quan aûi thì tuøy theo töøng loaïi maø ñònh haïn kyø.

8.  Ngöôøi ñaõ qua cöûa aûi nhöng vì beänh taät, tai naïn thì phaûi laäp töùc baùo cho traán muïc nöôùc kia ñeå thoâng tri cho noäi ñòa cho tieän vieäc keâ tra.

9. Thöông nhaân noäi ñòa neáu leûn troán qua caùc tröôøng xöôûng An Nam seõ do traán muïc An Nam tra xeùt ñeå truïc xuaát.

Caùc tröôøng xöôûng An Nam ôû doïc theo caùc xöù Cao Bình, Muïc Maõ, Laïng Sôn coù raát ñoâng daân Trieàu [Chaâu], Gia [Höng] töø Quaûng Ñoâng sang laøm aên ñaõ laâu naêm, ñeán nay khoâng khaùc gì daân baûn xöù. Trong taáu trieäp hoài naêm ngoaùi khi thaàn tra xeùt vieäc bieân cöông cuõng ñaõ taâu roõ ñöa nhöõng ngöôøi tieán quan trôû veà baûn tòch ñòa phöông an thaùp, quaûn thuùc. Thöïc ra nhöõng ngöôøi troán sang An Nam cuõng chæ vì kieám ñöôøng sinh soáng neân chæ söùc cho hai tænh Ñoâng Taây löu taâm phoøng ngöøa caùc ñöôøng thuûy luïc quan aûi khoâng ñeå cho coù theâm ngöôøi bò baét veà toäi vöôït bieân. Nay quoác vöông Nguyeãn Quang Bình traû lôøi raèng ñaõ phaân bieät ra xöôûng vaø chôï, thieát laäp caùc chöùc xöôûng tröôûng, thò tröôûng ñeå baûo hoä vaø giaùm ñoác caùc loaïi danh muïc ñeå keâ tra kieåm soaùt caùc loaïi haøng hoùa, bieän lyù xem ra chu ñaùo. Theá nhöng tröôøng xöôûng ngöôøi khaùch keû xaáu ngöôøi toát khoâng gioáng nhau, nay khai quan thoâng thò thì taát caû khaùch buoân noäi ñòa cuøng ñoå ñeán ñaây, hoaëc coù keû töï nhaän laø ñoàng höông hay mang thö tín roài leûn vaøo trong tröôøng xöôûng, ngöôøi naøy ñeán, keû kia ñi roài chung voán môû tieäm, lieân laïc caáu keát seõ sinh ra raéc roái, khoâng theå khoâng phoøng töø chuyeän nhoû ...

10. Con buoân mua baùn haøng hoùa thì phaûi thuaän mua vöøa baùn.

11. Con buoân qua laïi ñöôøng thuûy, ñöôøng boä phaûi coù vieân chöùc cao caáp keâ tra toång lyù.

12. Phaûi minh ñònh nghieâm caám khoâng ñeå keû gian leùn vöôït qua.

13. Nhöõng loaïi haøng caám phaûi ñöôïc in ra vaø thoâng baùo cho roõ raøng. Xeùt thaáy tröôùc ñaây caùc thöông nhaân sang An Nam buoân baùn thì chæ mang theo caùc loaïi haøng vaûi voùc, giaøy deùp, giaáy, myõ phaåm, daàu ñoát ñeøn, traø laù, ñöôøng traéng, giaàu cau, ñöôøng baùnh, thuoác huùt vaø nhöõng loaïi döôïc lieäu taàm thöôøng. Khi tieán quan [trôû veà Trung Hoa] hoï mang theo haøng hoùa thì chæ coù sa nhaân, cuû naâu [Nguyeân vaên thöï lang 薯莨], thieác, caùc loaïi tre goã. Ngoaøi ra ñeàu laø caùc loaïi haøng caám neáu nhö leùn ñem ra ngoaøi seõ bò phaït naëng. Thaønh ra khi môùi thoâng thò e raèng coù nhöõng khaùch thöông vì khoâng bieát neân troùt mang, vaû laïi quan aûi ñaõ ñoùng laïi hôn möôøi naêm neân  leä cuõ chaéc cuõng queân roài maø ngöôøi ñi buoân môùi khoâng phaûi laø baïn haøng cuõ, neáu khoâng hieåu duï tröôùc cho roõ raøng thì chöa chaéc gì ñaõ bieát ñöôïc caùc leä caám. Vaäy xin söùc leänh cho Long Chaâu, Ninh Minh caùc chaâu ñem nhöõng hoùa vaät caám khoâng ñöôïc mang ra ngoaøi, tìm hieåu cho minh baïch roài lieät ra vöøa noùi cho bieát, vöøa khaéc thaønh baûng goã döïng ôû treân caùc ngaõ tö roài giaûng giaûi cho moïi ngöôøi ñeå caùc con buoân nhìn laø bieát

ngay khoâng theå naøo nhaàm laãn ñöôïc. Coøn nhö ai ngoaøi maët thì theo, beân trong laïi vi phaïm vaãn leùn mang ñi neáu tra ra seõ tröøng trò thaät naëng. 

14. Haøng hoùa xuaát nhaäp, coù ra thì phaûi coù vaøo. Töø naêm Caøn Long 40 ñeán nay, Bình Nhi, Thuûy Khaåu hai cöûa quan vaøo aûi Do Thoân ñoùng laïi ñaõ laâu, hieän nay khaâm phuïng aân chæ khai quan thoâng thò, nhöõng  con buoân ôû gaàn thì bieát, coøn nhöõng khaùch daân ôû hôi xa vaø nhöõng ngöôøi buoân baùn cuøng tænh khoâng phaûi ai ai cuõng bieát. Vaäy neân môøi goïi cho roäng raõi ñeå cho haøng hoùa nöôøm nöôïp xuaát khaåu khieán ai naáy ñeàu kính ngöôõng hoaøng aân.

         Hai taøi lieäu treân trích töø Minh Thanh sử liệu, Canh biên đệ nhị bản. Lôøi taâu cuûa toång ñoác Löôõng Quaûng Phuùc Khang An do boä Leã sao laïi Cổ đại Trung Việt quan hệ sử tư liệu tuyển biên, Baéc Kinh: Trung Quoác KHXH xbx, 1982 tr. 598-602.

 

Chú thích      

1. Civilization & Capitalism 15th-18th Century: The Perpective of the World, vol III (New York: Harper & Row, Publishers, 1979) tr. 534.

2. Ñaây laø kheùo taâng boác Quaùch Theá Huaân ñang taïm quyeàn toång ñoác Löôõng Quaûng yù nhö oâng ta choïn ñöôïc phuïc vuï ôû phöông Nam vì laø ngöôøi quaân töû.

3. Taáu trieäp töø Quaân Cô Xöù trích trong C đi Trung Vit quan h s (Baéc Kinh: KHXH, 1982) tr. 606-7.

4. Tran Van Quy: “The Quy Hop archive: Vietnamese-Lao relationsreflected in border-post documents dating from 1619 to 1880”, Ngaosrivathana, Mayoury vaø Kennon Breazeale: Breaking New Ground in Lao History: Essays on the Seventh to Twentieth-Centuries (Chiang Mai: Silkworm Books, 2002) tr. 239-256.

5. Nguyên văn: “ ... An important aspect of Tayson reform was the liberation of commerce and industry. To facilitate trade, a unified currency system was introduced. Symptomatic of the increased circulation of cash and the development towards a monetary system was the growth of wage labour in the main commercial centres of Hanoi, Fai-fo (Quang Nam), Binh Hoa and Saigon, well in advance of parallel developments in Burma and Siam. Mining was activated and shipbuilding, military workshops, paper and printing-works established. These developments, in combination with the abolition or the reduction of taxes on local produce, as well as the liberation of the frontier and maritime trade with China, rendered the thirty-year regime of the Tayson an era of important commercial growth, with the emergence of a pre-capitalist merchant community.

The Cambridge History of Southeast Asia (Volume One, Part Two: From c. 1500 to c. 1800) [edited by Nicholas Tarling] (Cambridge University Press, 1999) trang 245.

 

Tài liu tham kho

 1. Braudel, Fernand. Civilization & Capitalism 15th-18th Century: The Perpective of the World,  vol III. (nguyeân baûn tieáng Phaùp,  Sian Reynolds dòch) New York: Harper & Row, Publishers, 1979.

2. Giersch, C. Patterson.  Asian Borderlands: The Transformation of Qing China’s Yunnan Frontier. Mass: Harvard University Press, 2006.

3. Ñaøm, Kyø Töông (潭其驤) (chuû bieân).  Trung Quốc lịch sử đại đồ tập

(中國歷史地圖集) (8 taäp). Baéc Kinh: Trung Quoác Ñòa Ñoà xuất bản xaõ, 1996.

4.  Ngaosrivathana, Mayoury  vaø Kennon Breazeale:  Breaking New Ground in Lao History: Essays on the Seventh to Twentieth Centuries. Chiang Mai: Silkworm Books, 2002.

5. Đồng Khánh Ñòa Dö Chí (同慶地輿志). Ngoâ Ñöùc Thoï, Nguyeãn Vaên Nguyeân, Philippe Papin bieân taäp. (ba quyeån) Haø Noäi: Theá Giôùi, 2003.

6. Phöông Löôïc Quaùn (方略館).Khâm Định An Nam Kỷ Lược (欽定安南紀略). Hoà Nam: Haûi Nam, 2000.

7. Tang, Leä Hoaø (臧勵龢) (chuû bieân). Trung Quốc cổ kim địa danh đại từ điển (中國古今地 名大辭典) (in laàn thöù hai). Höông Caûng: Thöông Vuï aán thö quaùn, 1982. 

8. Tarling, Nicholas (chuû bieân) The Cambridge History of Southeast Asia  (Volume One, Part Two: From c. 1500 to c. 1800). Cambridge University Press, 1999.

9. Vieän KHXH Trung Quoác.  Cổ Đại Trung Việt quan hệ sử tư liệu tuyển biên [thöôïng vaø haï] (古代中越關繫史選編). Baéc Kinh: Trung Quoác Khoa Hoïc Xaõ Hoäi, 1982.

 

Tóm tắt

Ngay sau khi được nhà Thanh phong vương vào năm 1789, vua Quang Trung đã chủ động đề xuất với Thanh triều cho mở lại các cửa quan ở vùng biên ải hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn - vốn đã bị phong bế từ nhiều năm trước - để phát triển việc giao thương mua bán giữa hai nước. Sự việc được vua Càn Long nhanh chóng chấp thuận và sau một thời gian chuẩn bị, hai bên đã chính thức mở cửa thông thương vào đầu năm 1790.

Sự kiện này được đề cập giản lược trong sử nước ta, nhưng sử sách Trung Quốc lại ghi chép khá tường tận. Đọc lại các tư liệu này mới thấy việc mở cửa thông thương giữa hai nước Việt-Trung là một thỏa hiệp song phương mà cả hai bên đều nỗ lực thi hành nghiêm chỉnh nên ảnh hưởng của nó không chỉ tác động đến nền kinh tế nước ta mà còn cả vùng nam Trung Hoa. Và đây cũng là điểm tựa để vua Quang Trung tiếp tục đưa ra nhiều kế sách khác nhằm phát triển kinh tế và nâng tầm vị trí nước ta đối với Trung Hoa và trong cả khu vực Đông Nam Á.

Cập nhật ( 02/06/2011 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online