Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Chữ Nôm và sự nghiệp Việt hóa Phật giáo (Phong Phạm Tuấn)
Chữ Nôm và sự nghiệp Việt hóa Phật giáo (Phong Phạm Tuấn) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
05/03/2012

Chữ Nôm và sự nghiệp Việt hóa Phật giáo (Phần I)

* Phong Phạm Tuấn

“…Nhu cầu cuộc sống cùng thời đại đã sản sinh những áng văn chương chữ Nôm bất hủ. Đồng thời diễn tiến theo từng giai kì cho thấy sự hoàn bị trong sáng tạo thể loại. Một trong những đặc sắc của văn chương chữ Nôm nói chung và văn chương chữ Nôm Phật giáo nói riêng là mặt thể loại. Nếu văn chương chữ Hán bó hẹp trong các thể thơ Đường cùng với đối ngẫu của phú thể thì sự phong phú của thơ Nôm khiến cho đa dạng trong sáng tác và thể hiện ngôn ngữ người Việt…”


Lâm Tế tông phát triển rồi kéo theo sự phục hồi thiền phái Trúc Lâm, Chân Nguyên Thiền sư là điển hình cho tác giả văn học Phật giáo thời Lê. Sống cuối thế kỉ XVII đầu thế kỉ XVIII, Chân Nguyên là đệ tử đời thứ 3 dòng Lâm tế Đại Việt, chính ông đã viết nhiều tác phẩm Nôm, biên soạn lại hệ thống thư tịch của Tam tổ Trúc Lâm. Ông đã để lại nhiều tác phẩm Nôm như: Tôn Sư Pháp Sách Đăng Đàn Thọ Giới, Nghênh Sư Duyệt Định Khoa, Thiền Tông Bản Hạnh, Nam Hải Quan Âm Bản Hạnh, Thiền Tịch Phú, Đạt Na Thái Tử Hạnh, Hồng Mông Hạnh….


Riêng sách Thiền tông bản hạnh, kể về sự tích Thiền tông và cuộc đời tu hành của các vua từ Trần Thái Tông đến Trần Nhân Tông. Văn bản Thiền Tông bản hạnh được in cùng các tác phẩm như Cư trần lạc đạo phú, Vịnh Hoa yên tự phú, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca vào năm 1745 tại chùa Liên Hoa bởi Sa di ni Diệu Thuần. Thiền tông bản hạnh với văn phong đơn giản nhưng thấm nhuần ngôn ngữ Phật giáo, đồng thời thể hiện tinh thần nhập thế của tác giả một nhà tu hành. Vua chúa công hầu được trích dẫn như đề từ cho thời đại của bản diễn Nôm:


Bụt sinh Hoàng giác Lê gia

Thánh chúa vỗ trị gần xa lai hàng

Bốn phương gió tắt lửa lang

Phong điều vũ thuận dân khang thái bình


Văn phong thể hiện một thời thịnh trị thái bình dưới sự cai quản của vua Lê Hi Tông và chúa Trịnh. Đạo pháp dân tộc cùng hướng đến:


Tiêu dao khoái lạc chẳng âu

Bất sinh bất diệt ngồi lầu toà sen

Ngoài Hương Hải, Chân Nguyên các tác gia văn học khác cũng là những người thấm nhuần thời đại, hiểu lẽ vô thường của nhân sinh. Phạm Thái ban đầu là nhà Nho, sau xuất gia ở chùa Tiêu Sơn - Quế Võ - Bắc Ninh, lấy đạo hiệu Phổ Chiêu thiền sư, ông đã viết nên những áng văn chương đau buồn về thời thế và cuộc đời, thấm nhuần tư tưởng Trí Bi của đạo Phật trong tác phẩm Văn triệu linh, đặc biệt là Sơ kính tân trang:


Tu hành nhờ đức Thế tôn,

Ắt say sưa đạo lại buồn bồng duyên

Lọ là khấn vái tiên thiên

Cậy quan âm với Mục Liên xót tình….

Ối nao ôi! khổ tu hành

Biết Tây phương có dạng hình nay không.


Cùng thời, Nguyễn Du sáng tác Truyện Kiều, được coi là áng văn chương bất hủ, thấm nhuần tư tưởng Phật giáo. Trong tác phẩm, là sự dung hoà tình yêu, cuộc sống và lẽ vô thường của kiếp người, nhân sinh và thế giới quan bi phẫn thời cuộc của tác giả, thể hiện cuối cùng cái thiện, mối lương duyên cũng ràng buộc con nguời đến những điều tốt đẹp. Ngoài truyện Kiều bằng văn Nôm, Nguyễn Du còn sáng tác Văn chiêu hồn ca khúc bi thương cho thập loại cô hồn thoát khỏi tầng diêm la địa ngục:

 

Đoạn Quý nữ liều thân:

Lên lầu cao xuống dòng nước chảy

Phận đã đành trâm gãy bình rơi

Khi sao đông đúc vui cười

Mà khi nhắm mắt không người nhặt xương


Có thể nói, văn chương chữ Nôm của Nguyễn Du là những khúc bi thương cho thân phận con người. Ông đã kết lại tinh thần Phật giáo trong văn chương Nôm giai đoạn cuối Lê triều và mở ra thời kì mới văn chương triều Nguyễn. Nhưng chính ông là mạch nối gắn kết hai giai đoạn, mà ảnh hưởng từ tác phẩm của ông còn mãi về sau.


Lê triều là thời kì văn chương chữ Nôm rực rỡ, tác gia phong phú. Trong đó, các sáng tác gắn với hệ tư tưởng hoặc văn phong Phật giáo cũng rất nhiều, bao gồm các văn nhân, nhà sư, vua chúa. Văn chương còn lại đến nay ghi tên tác giả, hoặc khuyết danh. Nhưng tinh thần chung của văn phong thời kì này là tính chất thời đại. Lê triều, thời đồng hành vua chúa và đều tiêu dao chốn am mây chùa vắng, ngắm cảnh tiêu dao. Các chúa như Trịnh Tráng, Trịnh Sâm, Trịnh Cương, Trịnh Doanh, Trịnh Cán… thường vui thú yên hà, đi đây đi đó, ban bố ân huệ sắm sanh chùa chiền. Các vị chúa nay còn nhiều tác phẩm thơ văn Nôm truyền đến ngày nay. Trong đó, Trịnh Sâm còn khá nhiều tác phẩm, ông đến danh lam thắng cảnh nào cũng vạch đá đề thơ. Chúa Trịnh Cương thì viết cả tập Lê triều Ngự chế Quốc âm thi, trong đó phần nhiều là thơ ngao du chơi thăm thắng cảnh chùa chiền:


Bài thơ 15:

Nguyệt đường tự thi

(Thơ chùa Nguyệt Đường)

Danh lam từng trải đã hay danh,

Trình độ này âu hợp chuẩn trình.

Pháp giới chăm chăm tuyên diệu pháp,

Kinh lâu rỡ rỡ diễn chân kinh.

Công nhiều nhờ bởi công vô lượng,

Thế hợp vầy nên thế hữu tình.

Ngăn tục mựa cho mùi tục luỵ,

Lòng thiền tu cẩn chốn thiền quynh.


Nối tiếp thời đại, Nguyễn triều chấm hết thời phân tranh, cũng kết thúc thời phong kiến và gắn liền thời đại chữ Quốc ngữ. Nhưng văn chương chữ Nôm vẫn âm ỉ tồn tại trong lòng cuộc sống dân tộc đến giữa những năm 50 của thế kỉ XX. Đây là thời đại thống nhất toàn vẹn lãnh thổ dân tộc.


Thư tịch Hán và Nôm ngày nay còn lại phần nhiều là của thời Nguyễn, hoặc in hoặc sao lại. Nhiều văn bản Lê triều còn tồn tại đến ngày nay là do công quả của văn nhân sĩ phu Nguyễn triều. Thống nhất đất nước, nhưng đa dạng trong văn hoá tông giáo. Thời Nguyễn Đạo Phật phát triển nối tiếp hệ phái triều Lê, văn phong và hệ tư tưởng chịu sự chi phối quán xuyến.


Các thiền sư Nguyễn Triều thành danh nhất đã vượt qua cuộc sát hạch dưới thời Minh Mệnh năm 1835 để ban giới đao độ điệp. Trong đó, đáng kể nhất là danh tăng Phúc Điền Hoà thượng. Ông sinh cuối thế kỉ XVIII và cuối thế kỉ XIV mới viên tịch. Gần trăm năm, qua mấy đời vua, Phúc Điền hiểu nhất sự vận chuyển của thời đại và kiếp nhân sinh. Ông dốc mình biên dịch kinh sách chữ Nôm cũng như nhiều thư tịch Hán Nôm khác để quảng bá. Bao gồm các loại sách, kinh sách, lịch sử Phật giáo diễn Quốc âm như: Khoá hư lục Quốc âm, Kim Cương Quốc âm, Thái Căn đàm, Hộ pháp luận, Trúc song tuỳ bút, Tam giáo Nhất Nguyên, Thái căn đàm, Sa di luật nghi giải nghĩa, .... Phúc Điền đã thành công trong việc truyền bá và rộng mở đạo pháp trong thời Nguyễn, văn chương của ông dễ hiểu và thuần phong cách ngôn ngữ Phật giáo.


Ngoài Phúc Điền Hoà thượng còn nhiều tác gia khác biện dịch văn chương chữ Hán thành chữ Nôm như Kiều Oánh Mậu chú giải và in lại Truyện Kiều và diễn âm Hương sơn Quan Thế Âm chân kinh tân dịch, Nguyễn Trãi Vũ Đức Huân diễn âm Giới sát phóng sinh, Chu Mạnh Trinh với Hương sơn nhật trình ca, Nguyễn Khắc Thuyết diễn Nôm truyện Từ Đạo Hạnh…. Đã tạo nên một thời kì thịnh trị nhất về văn chương chữ Nôm Phật giáo trong dòng văn học Việt Nam. Tuy ngôn ngữ văn chương chữ Nôm Phật giáo giai đoạn này không hàm súc, phong phú như Lê triều, nhưng phát triển đa chiều đa dạng, không chỉ về thể loại mà còn về cả hình thức. Đồng thời, giai đoạn cuối Nguyễn triều, Phật giáo dung hoà trong tín ngưỡng thờ Mẫu, tạo nên một hệ thống văn chương chữ Nôm thấm nhuần văn hoá bản địa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian.


Cơ bản thư tịch chữ Nôm văn học Phật giáo còn đến ngày nay là kinh, sách. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hệ loại tư liệu liên ngành như, văn bia, hương ước, văn khế, điạ bạ… viết bằng chữ Nôm liên quan đến chùa chiền hoặc tín ngưỡng Phật giáo. Riêng hệ thống bia chí chữ Nôm hiện nay tính trong các tỉnh miền Bắc có khoảng hơn 104 chiếc, trong đó văn bia chùa chiền hoặc hang động gắn với chùa là 67 bia, chiếm 64, 42% tổng số bia Nôm. Trong đó đáng kể là 18 bia Nôm ở chùa Phật giáo xã Vĩnh Quỳnh huyện Thanh Trì - Hà Tây. Tác giả trong hệ thống bia Nôm ở chùa hiện nay khảo sát được chủ yếu thời Nguyễn. Tuy nhiên, một điều đặc biệt là tác giả vua chúa chiếm đến gần 23, 19% tổng số bia trên. Như vậy, tư liệu chữ Nôm về Phật giáo hiện nay rất phong phú và vẫn chưa được khai thác trên nhiều khía cạnh văn học. Sự đa dạng này vượt qua những chuẩn định của văn bản Hán khi áp chế trong văn học quna phương người Việt thời Phong kiến. Chữ Nôm là sản phẩm của người Việt, và đa dạng trong hình thức thể hiện cũng chính là sản phẩm của người Việt.


Nhu cầu cuộc sống cùng thời đại đã sản sinh những áng văn chương chữ Nôm bất hủ. Đồng thời diễn tiến theo từng giai kì cho thấy sự hoàn bị trong sáng tạo thể loại. Một trong những đặc sắc của văn chương chữ Nôm nói chung và văn chương chữ Nôm Phật giáo nói riêng là mặt thể loại. Nếu văn chương chữ Hán bó hẹp trong các thể thơ Đường cùng với đối ngẫu của phú thể thì sự phong phú của thơ Nôm khiến cho đa dạng trong sáng tác và thể hiện ngôn ngữ người Việt. Diễn tiến theo lịch sử cho thấy những tác phẩm văn học chữ Nôm về Phật giáo như: Cư Trần lạc đạo, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca… là những chuẩn mực về sử dụng sử dụng thể văn biền ngẫu. Đối trong phú Nôm tạo nên những đặc sắc mà văn học Hán không có được. Diễn Nôm khiến cho ngôn ngữ diễn tả được nhiều hơn, cụ thể hơn. Cư Trần lạc đạo là một trong những bài phú kinh điển trong sử dụng chữ Nôm vào sáng tác văn chương. Thơ chữ Nôm với nhiều tác phẩm, trong đó thể thơ 6 chữ nối kết thơ Nôm thời Lê sơ như Hồng Đức quốc âm thi tập, Bạch Vân quốc ngữ thi tập… Trong đó đáng kể các bài kệ của Trần Thị Ngọc Am, cũng như thơ các vua Lê chúa Trịnh, như Trịnh Doanh, Trịnh Sâm, Trịnh Cương….

Nét đặc sắc nhất của văn chương Phật giáo viết bằng chữ Nôm về mặt thể loại có lẽ chính là các bài phú Nôm, bài kệ Nôm, thơ lục bát chữ Nôm, song thất lục bát chữ Nôm…. Đây là những thể loại mang đậm màu sắc người Việt. Như Truyện Kiều của Nguyễn Du viết bằng thơ Lục bát, trong khi Văn Chiêu Hồn của ông viết bằng thể song thất lục bát. Điều này cho thấy tác giả văn học được thả mình trong thể loại để sáng tác theo cảm hứng thích hợp.


Chữ Nôm ra đời đáp ứng nhu cầu thực tế xã hội và ngôn ngữ người Việt. Nghìn năm trôi qua, văn chương chữ Nôm vẫn đang được khám phá và nghiên cứu. Sự ra đời của chữ Nôm đã đáp ứng được nhu cầu của dân tộc trong sự phát triển văn hoá, góp phần nâng cao địa vị tiếng Việt. Văn chương Phật giáo viết bằng chữ Nôm có ý nghĩa thiết thực trong sự phát triển ăn hoá dân tộc mà ngày nay dư âm mãi còn vang vọng. Văn bản vẫn còn, hình tích chưa phai. Chữ Nôm mãi mãi là đứa con tinh thần của người Việt, gắn liền với truyền thống nghìn năm đã qua và về sau.

 

Chữ Nôm và sự nghiệp “Việt hóa” Phật giáo

Chữ Nôm và sự nghiệp Việt hóa Phật giáo (Phần II)

Phong Phạm Tuấn

Là một trong hai chữ viết chính của thời đại phong kiến Việt Nam, chữ Nôm có vai trò quan trọng trong hình thành, phát triển và bảo lưu văn hoá; đồng thời thúc đẩy quá trình thuần thục văn hoá trong biến chuyển kinh tế từng giai kì và diễn dịch văn học Việt Nam. Quá trình đó, chữ Nôm có vai trò không nhỏ với việc truyền bá, bảo lưu văn hoá Phật giáo.


Truyền thống Phật giáo với các kinh điển Nội điển chú trọng vào ngôn ngữ âm Hán. Trong thư tịch Thiền tông, âm Hán tạo nên sự hàm súc trong ngôn ngữ để nghe, suy nghĩ và hành động được những căn cơ gần với các tổ, bậc cổ đức để hướng đạo các thiền sinh sớm chứng ngộ vào cõi Phật-đà. Đạo Phật truyền vào đất Việt rất sớm không chỉ trên phương diện lễ nghi tư tưởng mà cả kinh sách nội điển. Kinh sách Phật giáo Đường Tống cũng như tông phái Thiền Tông truyền vào Đại Việt và hưng thịnh thời Lý Trần. Gắn liền với truyền thống nghìn năm phát triển dân tộc, người Việt đã tiếp thu chữ Hán để sáng tạo chữ Nôm và sử dụng trong cuộc sống đa chiều, đa diện của người Việt. Chữ Nôm đã đáp ứng được nhu cầu người Việt trên phương tiện chuyển tải cuộc sống tinh thần cả nghìn năm qua. Thiền Tông tu đạo trong văn - tư - tu không ngờ khi tiếp xúc văn hoá Việt đã được Nôm hoá thành Thiền tông Việt Nam.


Cũng như tại Trung Quốc, Phật giáo Thiền Lâm Tế phát triển mạnh và chú trọng ngữ lục, minh, kệ thì tại Việt Nam, sau khi du nhập, vẫn bảo nguyên cốt lõi là Lâm Tế, bên ngoài đã được bao bọc một lớp sơn mới Thiền Trúc Lâm. Một nghìn năm phát triển, không dừng lại trong kinh kệ và truyền thống văn hoá đất Việt, in đậm trong tín ngưỡng lễ nghi mà hệ thống thư tịch còn đến ngày nay cho thấy văn học Phật giáo viết bằng chữ Nôm rất phát triển.


Chữ Nôm gắn với truyền thống Phật giáo nghìn năm qua, thư tịch kinh điển hướng dẫn sự tu đạo cũng như truyền bá tư tưởng, tín ngưỡng. Văn học chữ Nôm Phật giáo có ý nghĩa thiết thực với cuộc sống người Việt. Như thế, Chữ Nôm đã mang vai trò to lớn của nó trong việc gìn giữ và phát huy văn hoá dân tộc, đặc biệt trong việc phát huy sự hữu ích của tông giáo Phật giáo.


Những thư tịch Phật giáo còn đến ngày nay rất nhiều, giai đoạn sớm thời Lý Trần chữ Nôm đã sớm xuất hiện trên văn bia, như bia chuông chùa Vân Bản: “Vân bản tự chung minh”, bia chùa Báo Ân “Chúc Thánh Báo Ân tự bi” khoảng cuối thế kỉ 12 đầu 13; “Báo Ân thiền tự bi kí”…. bắt đầu cho thấy chữ Nôm đã được dùng trong văn bản tôn giáo, ghi chép ruộng Tam bảo. Đây là những tư liệu thành văn đầu tiên của ngôn ngữ chữ Nôm Việt Nam đến nay còn lại.


Thực tế cho thấy, văn học Việt Nam thời phong kiến, những tác phẩm còn đến ngày nay nhiều phần là tác phẩm Phật giáo, trong đó văn học chữ Nôm chiếm địa vị không nhỏ, và có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu văn hoá, ngôn ngữ người Việt. Cư Trần Lạc Đạo phú, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca, của Trần Nhân Tông, Vịnh Hoa Yên tự phútôi tin rằng ba bài văn Nôm kia thật của những tác giả mà bản khắc năm 1745 đã mách”, tức là chứng thực tác giả là Trần Nhân Tông, Huyền Quang. của Huyền Quang… là những bài thơ văn Nôm thời Trần còn đến ngày nay thể hiện người tu hành đã dùng văn Nôm để thể hiện tu chứng của bản thân hành giả trong quá trình tu tập. Sự giác ngộ được các vua Trần, hệ phái Tam tổ Trúc Lâm thể hiện mỗi người mỗi kiểu, nhưng vượt qua khả năng diễn đạt của ngôn ngữ Hán. Các tác phẩm này được khắc in lại năm 1745 tại chùa Liên Hoa (tức chùa Liên Phái ngày nay) mà học giả Hoàng Xuân Hãn khi nghiên cứu ba bài văn này đã nhận định “Bài cư trần lạc đạo với 10 hội thể hiện Trần Nhân Tông trong quá trình tu tập chứng ngộ đạo pháp từng cung bậc, với văn phong hàm súc đầy chất trí tuệ và từ bi. Đây là một trong những văn bản cổ của văn chương của người Việt còn lưu giữ được. Trong đó cho thấy nhà thơ – nhà tu hành không dừng lại ở việc dẫn dụ con đuờng thành đạo mà hướng thượng bằng hệ thuyết tư tưởng Phật giáo. Tư tưởng Thiền chính là cuộc sống bình dị của con người tu hành đắc đạo. Truyền thống tu hành và phát dương Tông giáo của Thiền phái Trúc Lâm nối kết, xiển dương giáo pháp chứng ngộ trên hệ thống văn Nôm. Nhà thơ từ trong bụi bặm mà vui với đạo, thể hiện tinh thần nhập thế, tự tính giác ngộ lẽ chân như:

Mình ngồi thành thị.

Nết dụng sơn lâm.

Muôn nghiệp lặng, an nhàn thể tính.

Nửa ngày rồi tự tại thân tâm. …


(Câu 1 – 4, hội 1, Cư trần lạc đạo phú)


Từng bước bóc tách để lộ bản lai chân diện lục của tự thân hành giả trên con đường tu tập:


Giữ tính lặng thì tính mới yên. Nén được sự nghĩ lầm thì lòng không sai

Quên cái thân giả đối thì thực tướng sáng bền. Diệt hết lòng tham, lòng giận, thì hiểu rõ lòng mầu nhiệm


Tịnh độ ở trong lòng sạch của mình nếu giữ được lòng yên lặng; mình đã có Phật tính rồi. (câu 15 - 22, hội 2, Cư Trần lạc đạo phú)

Đến Đệ tam tổ Huyền Quang qua bài phú vịnh chùa Hoa Yên thì người tu hành trên đỉnh non Yên Tử đã đi từ con đường thực tại của thầy để rồi giác ngộ thực thể của tự thân giữa nội cảnh và ngoại vi, thấy rõ chân như bản tính. Buông niềm trần tục

Náu tới Vân Yên

Chim thuỵ dõi tiếng ca chim thuỵ

Gió tiên đưa đôi bước thần tiên

(Câu 1 – 4, Vịnh hoa Yên tự phú)

Để rồi kết kệ:

Rũ không thay thảy áng phồn hoa

Lấy chốn thiền lâm làm cửa nhà

Khuya sớm sang chong đèn bát nhã

Hôm mai rửa sạch nước Ma ha

Lòng thiền vằng vặc trăng soi giại

Thế sự hiu hiu gió thổi qua

Cốc được tính ta nên Bụt thật

Ngại chi non nước cảnh đường xa.


Đặc biệt trong các bài phú của Thiền Trúc Lâm các tổ đã sử dụng hình thức kết thúc cho mỗi bài phú một bài kệ, đây là sự đúc kết nội dung và sở chứng của người tu hành mà sự biểu đạt chỉ là hình thức ngoại vi. Đệ nhất tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông nhấn mạnh ở lẽ “bình thường tâm thị đạo” của truyền thống tông giáo. Đấy là việc ở trong cảnh bụi trần mà không nhuốm tục:

Cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên

Cơ tắc xan hề khốn tác miên

Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền

(Ở trong đời vui với đạo tuỳ theo duyên gặp,

Đói thì ăn, khát thì uống, khó khăn thì ngủ.

Trong nhà có của báu cần gì đi tìm ở đâu,

Trước cảnh vô tâm chớ hỏi Thiền.)


Sau thời Lý Trần, Phật giáo từng bước suy thoái và dần dần chuyển vào địa hạt dân gian, đây cũng chính là bước chuyển biến mới. Sự kết hợp Nho Phật Lão sinh ra tín ngưỡng bản địa thêm phong phú. Thiên tai và nhân họa trải qua, các trác phẩm của thời đại Lý Trần đến nay còn không nhiều, trong đó những tác phẩm Nôm có giá trị học thuật cao, mà thời sau ngôn ngữ và tư tưởng không đạt được đến như thế. Một thời đại mấy trăm năm, văn chương tồn tại đến ngày nay phần nhiều là tác phẩm Phật giáo, hoặc viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm nhưng rất có giá trị học thuật và ý nghĩa lịch sử.


Nhận định về văn học Phật giáo Lý Trần nói chung và Văn học chữ Nôm thời kì này nói riêng, Giáo sư Vu Tại Chiếu - Đại học Trịnh Châu – Trung Quốc phát biểu rằng: “Trên văn đàn Việt nam thế kỉ X – XII, các nhà sư là lực lượng nòng cốt sáng tác thơ văn… Hầu như tất cả tác phẩm chữ Nôm trong thời kì ban đầu của văn học chữ Nôm bây giờ vẫn giữ được đều là do các đại sư Phật học sáng tác”. Đây là một nhận định khách quan và đúng đắn khi nhìn nhận về văn học Phật giáo Lý Trần. Trong Lịch sử Văn học Việt Nam thế kỉ X – nửa đầu thế kỉ XVIII, chủ biên bởi Giáo sư Đinh Gia Khánh cũng nhận định: “Cho đến nay chúng ta vẫn chưa thấy được một tác phẩm Nôm chắc chắn thuộc đời Trần mà lại không phải là của nhà chùa”.


Sau thuộc Minh, Phật giáo dần dần chuyển hoá và từng bước phát triển theo chiều rộng, tông phái đứt đoạn nhưng cội rễ thêm sâu trong lòng văn hoá dân tộc. Lê sơ thịnh trị Nho giáo nhưng Phật giáo vẫn chiếm những địa vị trong văn đàn. Nói một cách khác, Nho giáo độc tôn về chính trị, nhưng mặt tư tưởng thì chuyển hoà trong Tam giáo. Đây cũng chính là mối ràng buộc về tư tưởng trong các triều đại Việt Nam. Thời thịnh trị Lê Thánh Tông đã viết “Thập giới cô hồn quốc ngữ văn” chép trong sách Thiên Nam dư hạ tập, cho thấy sự thấm nhuần tư tưởng Phật học của vị vua Nho giáo này. Hiện nay, các học giả từng bước bóc tách rằng: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông và nhiều nhà văn nhà thơ giai đoạn Lê Sơ đều thấm nhuần tư tưởng Tam giáo. Trong đó Phật giáo có ý nghĩa thiết thực với cộng đồng nhân sinh, và thực chứng là những tác phẩm Nôm, trong văn thơ Nôm thời Hồng Đức cũng như hệ tư tưởng của họ trong văn bản Hán.


Từ thời Trung hưng về sau, văn học chữ Nôm phát triển rực rỡ. Nhận định giai đoạn này, Phó giáo sư Trịnh Khắc Mạnh trong bài viết Hội Nghị Quốc tế về chữ Nôm năm 2006 nhấn mạnh: “Các triều đại nhà nước phong kiến ở Việt Nam phát triển lúc thịnh lúc suy; nhưng văn học Việt Nam nói chung và văn học chữ Nôm nói riêng, lại có sự phát triển mạnh mẽ. Nhiều điểm mới trong sáng tác văn học nghệ thuật được hình thành về cả giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật. Văn học chữ Nôm phát triển toàn diện về chất lượng nội dung và số lượng tác phẩm”.


Không chỉ văn nhân sĩ đại phu trong sáng tác văn học chữ Nôm với hệ tư tưởng Phật giáo, mà các nhà sư, nữ sĩ cũng tham gia văn đàn, khiến cho bộ mặt văn học nghệ thuật Văn học Phật giáo bằng chữ Nôm đa dạng về trong thể hiện. Sau khi truyền vào đất Bắc, Phật giáo Lâm Tế Đại Việt phát triển mạnh mẽ, kinh sách được chuyển từ Trung Quốc về và được diễn Nôm cho dễ hiểu, dễ đọc. Điều đó dẫn đến những tác phẩm Nôm đặc sắc của giới Tăng ni cũng như văn nhân sĩ phu. Phật Thuyết phụ mẫu ân trọng kinh, cùng các kinh sách diễn âm của Hương hải Thiền sư là những thành quả rất cao trong biên dịch kinh kệ ra chữ Nôm. Hương Hải đã biên dịch Nôm các kinh sách như Sự lí dung thông, A di đà diễn âm, Kinh Kim cương diễn âm,…. Đồng thời, Hoàng thân quốc thích Lê triều cũng tham gia chốn thiền môn, giác ngộ lẽ chân như. Trần Thị Ngọc Am là vợ chúa Trịnh Tráng là trường hợp như thế khi bà theo Chuyết Chuyết tổ sư đắc pháp và viết 13 bài kệ truyền trong Chuyết Chuyết Thiền sư ngữ lục.


Dưới đây là bài kệ thứ 4:

Hựu kệ:

Tự tính chính sự ở trong lòng,

Phật vô Nam bắc lẫn Tây đông.

Dầu xa nghìn dặm cùng chăng có,

Di Đà phật tính chính ở lòng.

Cập nhật ( 05/03/2012 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online