Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Kim Vân Kiều truyện (Nguyễn Văn Xuân)
Kim Vân Kiều truyện (Nguyễn Văn Xuân) PDF In E-mail
Người viết: Nguyễn Văn Xuân   
02/07/2012

nullKIM VÂN KIỀU TRUYỆN CỦA THANH TÂM TÀI NHÂN LÀ TÁC PHẨM TẦM THƯỜNG HAY GIÁ TRỊ?

* Nguyễn Văn Xuân

Tiêu biểu cho sự đánh giá trên đây có thể dẫn chứng: Trong cuốn “Truyện Kiều của Nguyễn Du” do Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích (Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp Hà Nội 1973) có viết: “Trong biết bao nhiêu cuốn truyện của Trung Quốc, Nguyễn Du đã chọn một cuốn truyện thường, ít người chú ý đến là Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài nhân, để rồi dựa vào đó sáng tạo theo quan điểm của mình nên truyện Kiều, một tác phẩm vĩ đại của nền văn học cổ điển nước ta. Đó không phải là một việc làm ngẫu nhiên (lời giới thiệu, trang XLIII).

Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du là tác phẩm văn chương bất hủ trong kho tàng văn hóa dân tộc. Nhiều người biết rằng, để viết nên truyện Kiều, Nguyễn Du đã dựa vào cốt chuyện của một cuốn sách bên Trung Quốc: cuốn Kim Vân Kiều (KVK) truyện của Thanh Tâm Tài nhân. Và lâu nay chúng ta từng được đọc hoặc nghe ở đâu đó lời đánh giá cuốn KVK này là một tác phẩm tầm thường, không mấy giá trị, sự đánh giá đó rất cần sự xem xét lại…(lời giới thiệu, trang XLIII).

Cuốn “Thúy Kiều truyện tường chú” do ChiêmVân Thị chú đính và Lê Mạnh Liêu chuyên dịch (Nhà văn hóa Sài Gòn tái bản 1973) cũng ghi: trong lời tựa: “Bản Kim Vân Kiều Lục của Tàu, văn viết một cách tầm thường nông cạn, tôn chỉ cũng không có gì đáng kể, chẳng qua chỉ vì một người con gái tả hình tả khổ. Đúng là một loại tiểu thiết không có giá trị. “Và đoạn kết viết”. Còn về phần sự thực, thì cớ truyện Tàu như cá nơm bắt cá và cái lưới săn thỏ chính Hồng Sơn đã tự quên. Vậy chúng ta cũng giữ lại mà không bàn tới nữa là hơn”. Cái nơm và cái lưới là những vật để bắt cá và săn thỏ không còn giá trị gì, người ta quên hẳn nó đi sau khi bắt được vật (tức truyện Kiều cả Nguyễn Du) (1).

          Trong thực tế, trước hết chúng ta cần biết KVK là sách do Thanh Tâm Tài tử thuộc loại Kim Thánh Thán ngoại thư và do Quán Hoa Đường bình luận. Sách ấy xuất hiện ở Việt Nam thời kỳ nào, được các giới học giả nhận xét ra sao, ta có thể tuần tự kiểm điểm: Nguyễn Du ngay từ đầu quyển truyện thơ lừng lẫy của mình đã xưng tụng:

Cảo thơm lần giở trước đèn

Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh.

          Cảo thơm là cuốn sách hay có giá trị không chỉ về văn chương mà còn là thực lục được lưu truyền trong sử sách, riêng hai câu ấy cũng tóm tắt quan điểm của bậc thi hào khi chọn KVK để biến nó thành tập thơ lớn, cuốn truyện bất hủ của Việt Nam. Tập truyện này, có ảnh hưởng sâu sắc với thi hào ra sao, tôi sẽ nói thêm ở sau.

          Các bậc hiền nhân nổi tiếng của ta đã nhận định KVK được giới trí thức Việt Nam đón nhận thế nào?

          Trên kia, ta đã đọc trong lời tựa truyện Kiều câu “Nguyễn Du đã chọn một cuốn truyện thường ít người chú ý đến là Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài nhân”, thế mà khi vào vấn đề hiệu đính văn bản truyện Kiều, cước chú đầu tiên lại chép: “Bài tựa Kim Vân Kiều án của Nguyễn Du Thắng soạn năm 1830 có đoạn viết: “Từng nghe truyện Kim Vân Kiều, xưa kia vốn là một bản thục lục (truyện thực), nhà Ngũ Vân Lâu ở Trung Quốc đã đem khắc in, truyền mãi đến nay ai cũng biết. Khi vào nước ta, quan đông các (chỉ Nguyễn Du, năm 1806 làm đông các học sĩ) đã đem diễn ra quốc âm, truyền khắp mọi nơi. Ai được nghe truyện cũng như thấy truyện”.

Kiều án là bản văn nổi tiếng, xuất hiện qua nhiều thế hệ Nguyễn Văn Thắng là bậc đại nho sống đồng thời với Nguyễn Du mà cũng có thể là bạn của Nguyễn Du thì những điều ông ca tụng sự phổ biến sách của Thanh Tâm Tài nhân do Nhà xuất bản Ngũ Vân Lâu ấn hành ở Trung Quốc đưa sang bán ở Việt Nam là điều có thật trước kia. Theo nhà hiệu đính KVK “Tương truyền khi soạn xong truyện Kiều, Nguyễn Du đã đưa bản thảo cho Phạm Quý Thích xem. Phạm Quý Thích rất tán thưởng, nhuận sắc lại một đôi chỗ, đổi tên sách thành Kim Vân Kiều tân truyện, làm thơ đề từ rồi cho in ở phố Hàng Gai, Hà Nội. Đó là bản Kiều Nôm in đầu tiên. Bản này hiện nay thất lạc chưa tìm thấy”.

          Tin vào lời tương truyền ấy, ông quyết đoán các nhà xuất bản những truyện Kiều chữ Nôm, cả bản chép của tư nhân, đều theo bản phường này cả. Do đó, ông có luận điệu “Như vậy, bản Hoa Đường Phạm Quý Thích từ 1830 đã tìm ở nhà in họ Phạm mà cho khắc in lại. Đến 1871 bản Hoa Đường cũng hiếm may mà tìm được… Chắc bản này sau Đào Nguyên Phổ mang từ kinh ra biếu Kiều Oánh Mậu”.

          Nhà hiệu đính qua nhiều (trang 83, 84, 85, 86) đã đưa ra nhiều cước chú quan trọng có khi chiếm cả Minh Mạng lẫn Tự Đức đều ca tụng truyện Kiều của Ngyễn Du. Sự thực, các lời ca tụng này đều hướng về KVK của Thanh Tâm Tài tử và nếu có nhắc Nguyễn Du chỉ xem như một dịch giả. Ta hãy xem bài tổng thuyết để ở đầu tập Thanh tâm tài tử của Minh mạng viết gì và được dịch như sau: “Bản của Thánh Thán (Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài nhân. Thánh Thán bình luận) không còn, khói tàn tản mạn; Bản Hoa đường đã vắng, vách cũ tiêu điều (trộm nghĩ) phải tìm lại các sách của họ còn để lại để truyền lại cho những người cùng chí hướng văn chương. Mới theo truyện in trong cuốn sách mà viết ra bài này”.

          Do câu “Hoa Đường đã vắng”, nhà hiệu đính đang nghĩ cuốn sách đang đề cập phải là Hoa Đường Phạm Quý Thích. Thực ra, Hoa Đường này không phải là hiệu của Phạm Quý Đức viết năm 1871 đã xác minh Hoa Đường ấy là ai. Vẫn theo bản dịch của nhà hiệu đính; “Bến sông Hương vào tiết tháng ba đầy sương khói. Đốt lư trầm nhàn nhã đọc truyện Thanh Tâm. Sách này người phương Bắc là Thánh Thánh làm, Nguyễn Tiện Điền diễn âm sang tiếng nước ta. Gần đây sách trứ danh như ngọn núi bị gió mưa làm cho hao mòn, nên bản của Hoa Đường không còn lưu truyền (như trước). (Hoa Đường bình bản vô lưu truyền). Vậy Hoa Đường đây không phải là của Phạm Quý Thích mà là của Quán Hoa Đường. Ta thấy Minh Mạng lẫn Tự Đức đều đề cao sách của Thanh Tâm Tài nhân và do đó được liệt vào loại danh sơn, tức là sách trứ danh. Minh Mạng không nhắc đến truyện Kiều của Nguyễn Du còn Tự Đức thì cho nó là bản dịch.

          Tại sao có sự nhầm lẫn về hiệu Hoa Đường này? Trước tiên Phạm Quý Thích có đề từ cho truyện Kiều và vì ông sinh ở làng Hoa Đường nên đôi khi người ta cũng gọi ông là Hoa Đường (như tiên Điền Nguyễn Du ở làng Tiên Điền. Thật ra ông có nhiều hiệu khác nhau và đặc biệt, khi đề từ cho truyện Kiều, ông ký là Lương Đường). Lại xem trong bài của Minh Mạng viết ngay khi Nguyễn Du còn sống, ông buộc hai cái tên của (Kim) Thánh Thán và (Quán) Hoa Đường vào với nhau: “Thánh Thán bất phùng hàn yên tản mạn Hoa Đường dĩ viễn, phá bích tiêu điều”. Một ông vua có tiếng là bậc học giả lừng lẫy như Minh Mạng mà đề cao một quan chức dưới quyền mình lại là quan chức ở địa vị không cao trọng, bằng những lời kính cẩn đối với tiền nhân như thế là việc rất đáng ngờ. Vả chăng, truyện Kiều thời bây giờ mới ra đời khi cả nước còn đang “mê tín” danh nhân Trung Quốc, coi thường chữ Nôm của Nguyễn Du là điều khó có thể xảy ra đối với bậc học giả như Minh Mạng.

          Nói tóm lại, truyện của Thanh Tâm Tài nhân tức KVK không phải khi Nguyễn Du sang Trung Quốc mới mang về. Sách ấy đã nổi tiếng từ lâu được nhiều nhà trí thức ưa chuộng ấy một phần nào mà phóng tác ra truyện Kiều có đủ chương hồi với một nội dung gần như trọn vẹn theo nguyên tắc. Ông đã có tài lớn ở chỗ Việt hóa nó, biến thành một tập thơ vĩ đại sau khi đã châm chước cho hợp tình, hợp lẽ và cô đọng. Cũng không quên là ngoài cốt truyện, ông còn mang cái tinh hoa của thơ Đường, của văn học dân gian Việt Nam vào để biến bộ sách cũ của Trung Quốc thành một tập thơ dài, tạo thành một điều kỳ diệu ít khi thấy trong lịch sử văn học, không chỉ chính người Việt Nam thích mà cả những trí thức Trung Quốc cũng ham thích. (Tôi muốn nhắc đến hai tập truyện Kiều được dịch sang tiếng Hoa trước năm 1975, trong đó có tập của Lý Văn Hùng đã hoàn thành công việc một cách nghiêm túc và lý thú.

          Bài này chỉ cốt ý làm cho rõ tập sách của Thanh Tâm Tài tử có giá trị như thế nào trong dĩ vãng và Nguyễn Du đã chịu ảnh hưởng sâu sắc tới đâu trong hai câu cuối, ông viết: “Lời quê chấp nhặt…”. Tuy chỉ là một lời nói khiêm nhường, qua đó, ta thấy cũng là lời tự bạch của nhà đại thi hào vốn nặng lòng trung thực, Hồng Sơn (Nguyễn Du) không tự quên điều ấy bao giờ như Chiêm Vân Thị nghĩ.

Chú thích:

(1)

Hai bộ sách trên, bản của Nguyễn Thạch Giang gần 500 trang, bản của Chiêm vân Thị gồm 2 tập, mỗi tập có đến 4.000 trang, đều là những công trình công phu và khá nghiêm túc.

Cập nhật ( 02/07/2012 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online