Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Giữ cho làng một khúc đồng dao (Phan Trung Nghĩa)
Giữ cho làng một khúc đồng dao (Phan Trung Nghĩa) PDF In E-mail
Người viết: Phan Trung Nghĩa   
04/12/2012

GIỮ CHO LÀNG MỘT KHÚC ĐỒNG DAO

* Ký của  Phan Trung Nghĩa

          Có hai lý do để tôi hăng hái về dự hội nghị sơ kết 9 tháng xây dựng nông thôn mới (XDNTM) ở huyện Phước Long. Một, Phước Long là huyện được trung ương chọn nằm trong danh sách 5 điểm chỉ đạo của cả nước; Hai, xuất phát điểm của tôi là nông dân, lại được sinh ra bởi một bà mẹ nghèo, tại một làng quê nghèo chạy gạo từng lon... Thế nên cả đời tôi cứ đau đáu về làng quê. Nông thôn ngàn đời vẫn là làng quê mộng mơ hiền dịu, nơi có khói đốt đồng lưng lửng trong một buổi chiều tàn, nơi có hơn 70% dân số Việt Nam sinh sống và còn lam lủ. Nơi đa phần chúng ta ăn cơm vắt mắm đồng để lớn lên rồi ra đi và gởi lại đó lá nhau cuốn rốn. Giờ đây, đi XDNTM là ta trở lại, chung tay xây dựng cho chốn cũ đổi thay, người cũ đỡ vất vả. Cứ nghĩ thế là xúc động, ứa nước mắt mà định cho mình một tâm thế. Đó là tâm thế của một cán bộ đi thực hiện một chủ trương lớn của Đảng, của một đứa con về nguồn, thể hiện trách nhiệm với cội rễ.

 

NHẬN DIỆN YÊU CẦU NGUỒN LỰC VĂN HÓA TRONG XDNTM

          Theo cách hiểu của tôi, XDNTM là sắp xếp bố trí làm sao để khai thác được nguồn lực bên trong, tranh thủ nguồn lực bên ngoài làm động lực cho nông thôn phát triển, đời sống nông dân được nâng lên ấm no hạnh phúc. Khái niệm hạnh phúc không chỉ có cuộc sống vật chất mà còn có những giá trị tinh thần. Không chỉ ăn ngon, mặc đẹp mà còn vì phẩm giá, tâm hồn của người nông dân. Chạm đến phẩm giá, tâm hồn của người nông dân làm chạm đến lĩnh vực văn hóa, đặc biệt là văn hóa truyền thống, văn hóa nội sinh của làng quê. Đồng thời tôi còn thấy nhiều lý do khác phải chú trọng đặc biệt đến văn hóa trong quá trình XDNTM. Một là, những luận điểm trực tiếp về văn hóa trong văn kiện Đại hội XI của Đảng cho chúng ta hiểu rằng: “Văn hóa là nhân tố trực tiếp, quan trọng tạo nên sự phát triển toàn diện và bền vũng của đất nước”. Thế cho nên yêu cầu đặt ra là: phải làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển. Và tôi nghĩ, để cho nông thôn phát triển cũng không nằm ngoài quy luật, quá trình XDNTM phải đào bới các “địa tầng văn hóa” bên trong, huy động văn hóa bên ngoài, làm cho nó gắn kết và thấm sâu vào toàn bộ đời sống văn hóa xã hội nông thôn để nó trở thành sức mạnh nội sinh, trực tiếp quan trọng cho nông thôn phát triển. Và văn hóa nông thôn phát triển theo hướng nào ? Tất nhiên, đó là nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

 

          Hai là, trong quá trình mở cửa hội nhập để hiện đại hóa, nông thôn được xem là thành lũy cuối cùng lưu giữ, bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống, văn hóa bản địa, mà hai thứ này của nhiều vùng miền, nhiều dân tộc hợp thành cái đậm đà bản sắc dân tộc. Thế cho nên khi XDNTM quan tâm truy tìm văn hóa bên trong, cụ thể là di sản văn hóa nếp sống làng quê để giữ gìn, phát triển nó chẳng những làm cho nông thôn thêm mạnh mà còn góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc.

 

          Ba là, quy luật vận động phát triển đòi hỏi khi XDNTM ở Phước Long hay bất kỳ đâu đều phải đặc biệt chú trọng đến mối quan hệ nhịp nhàng ăn ý với sự vận động phát triển chung. Dòng chính trị chủ lưu của tỉnh hiện nay là đang thực hiện Nghị quyết 01 và 02 của Tỉnh ủy, trong đó đặc biệt là Nghị quyết 02 về đẩy mạnh phát triển du lịch, đưa du lịch lên thành thế mạnh kinh tế mũi nhọn của tỉnh. Nghị quyết này đang “vận nội công” để thu nạp “năng lượng văn hóa“ làm động lực phát triển, trong đó cái văn hóa thuộc bản sắc vùng đất được quan tâm đặc biệt vì nó là đặc sản có sức thu hút du khách. Thế cho nên yêu cầu đặt ra đối với các vùng nông thôn Bạc Liêu khi XDNTM phải đảm bảo giữ cho được các giá trị văn hóa bản sắc đồng quê, nhằm góp phần thu hút, phát triển du lịch của tỉnh.

 

HÀM LƯỢNG VĂN HÓA TRONG XDNTM Ở PHƯỚC LONG ĐẠT THẤP

          Tôi ngồi nghe thật kỹ báo cáo sơ kết 9 tháng của huyện, nếu xét chiều rộng thì thấy phong trào XDNTM ở Phước Long đạt được một số thành tích đáng phấn khởi, thể hiện sự quyết tâm cao của Đảng bộ và chính quyền. Thế nhưng nếu nhìn sâu từ góc độ văn hóa thì thấy nhiều vấn đề băn khoăn. Trong báo cáo thể hiện nội dung văn hóa như sau: “Vận động nhân dân hiến đất xây dựng 33 nhà văn hóa ấp. Đến nay đã đưa vào sử dụng 5 nhà văn hóa, vận động 301 hộ dân xây dựng 3.013m hàng rào bê tông cốt thép và 7.597 hàng rào cây xanh. Mục tiêu đến cuối năm là đẩy nhanh tiến độ thi công nhà văn hóa ấp và hoàn thiện thiết chế văn hóa xã có đầy đủ các hạng mục: phòng truyền thống, thư viện, trạm truyền thanh và trung tâm học tập cộng đồng...”

 

          Nghe xong báo cáo của huyện, cảm thấy lo âu phần nội dung văn hóa nên tôi tìm đọc đề án XDNTM của 2 xã Vĩnh Thanh và Phước Long của huyện Phước Long, lại đọc thêm đề án của xã Vĩnh Trạch thuộc thành phố Bạc Liêu – quê cha đất tổ của tôi thì niềm âu lo tăng lên, bởi nội dung văn hóa của 3 đề án này cực kỳ ngắn và giống nhau: “Đẩy nhanh tiến độ xây dựng và củng cố thiết chế văn hóa của xã, nhà văn hóa ấp, khu thể thao, chỉnh trang nhà cửa, hàng rào cây xanh... Đẩy mạnh phong trào xây dựng đời sống văn hóa nông thôn gắn với XDNTM, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc...”

 

          Thế nhưng trong các đề án XDNTM nêu trên không chỉ ra gắn với phong trào xây dựng đời sống văn hóa nông thôn cái gì ? Việc giữ gìn bản sắc văn hóa ra sao ? Ở đâu ?

 

          Xong hội nghị tôi chạy về ấp Phước Hậu, lòng mừng thầm khi đứng trước khu nhà văn hóa ấp mới toanh. Tôi trao đổi với bí thư chi bộ của ấp với ý tứ như sau : Ngày xưa cái nếp sinh hoạt đám cưới, đám giỗ... ở làng quê mình đẹp lắm. Đến ngày nhóm họ (đám cưới), ngày tiên thường (đám giỗ) là dòng tộc, bạn bè, chòm xóm... xúm xít đến chật nhà, không ai bảo ai, cứ như là việc tự nhiên phải thế, thắt vòng nguyệt rồi làm heo, gà vịt và nấu cổ... ít có ai thuê mướn như bây giờ. Cái chung tay góp sức khi hữu sự nó nói với ta một điều dễ xúc động về tình cảm chứa chan, thấm đậm trong làng xóm, thân tộc. Nó sinh ra và tồn tại nhiều đời ở làng quê nên nó là di sản văn hóa nếp sống làng quê. Nó có sức mạnh gắn kết cộng đồng và hóa giải mọi tỵ hiềm, tranh nhau vài ba tấc đất như bây giờ. Nó là cội nguồn sức mạnh của làng quê. Bây giờ đi XDNTM ta phải nhìn nhận nó là động lực phát triển của nông thôn.

 

          Giờ đây cái nếp sống ấy bị phai nhạt dần do hiện đại tấn công làm biến dạng, thay đổi những giá trị sống. Muốn nó tiếp tục làm động lực phát triển thì phải giữ gìn. Nên chăng ta vận động nhân dân ấp đưa vài đám cưới hình mẫu, với đầy đủ bản sắc xưa vào nhà văn hóa ấp để giáo dục truyền thống? Mang ý tưởng này tôi hỏi anh bí thư chi bộ, anh trả lời mau mắn, dứt khoát : “Đâu được anh, nhà văn hóa là để chính quyền ấp làm việc, họp dân, trưng bày truyền thống...”. Tôi ngẫm nghĩ: “Thế sao gọi nhà văn hóa là nơi sinh hoạt cộng đồng?”.

 

          Nghe báo cáo của huyện, đọc đề án XDNTM của xã, trao đổi với chính quyền ấp tôi cảm thấy rất lo âu. Cái lo âu thứ nhất là nội dung văn hóa trong XDNTM ở Phước Long quá ngắn, nó không chuyển tải được nội dung yêu cầu rộng lớn của văn hóa. Chúng ta đều biết văn hóa vừa là chính nó với các sản phẩm đa dạng, phong phú, cụ thể, đồng thời là những giá trị hiện diện thấm sâu trong trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong khi đó Phước Long chỉ bó hẹp trong việc xây dựng nhà văn hóa, hàng rào v.v...

 

          Cái âu lo thứ hai là ta tập trung xây dựng nhà văn hóa, khu thể thao... thì đáng mừng rồi nhưng sẽ mừng hơn nếu ta trả lời được câu hỏi : có nhà văn hóa rồi, vậy cộng đồng xã, ấp sinh hoạt văn hóa ra sao? Có gắn với việc giữ gìn văn hóa truyền thống, văn hóa nội sinh của vùng đất như cái đám cưới, đám giỗ xưa mà tôi nêu trên hay không ? Đảng ta nói rằng nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc. Tư tưởng đó đã có sự chỉ ra, qui định về sự chuyển tiếp tinh thần văn hóa và cơ cấu hài hòa giữa cái cũ và cái mới, cái “tiên tiến” và cái “đậm đà bản sắc”. Nếu lệch một phía sẽ lệch trọng tâm, không phát triển toàn diện. Ví như ta nặng xây dựng nhà văn hóa mà thiếu đi nội dung hoạt động của nó thì ta sẽ rơi vào hai trạng thái, một là nặng “tiên tiến” hai là lẩn lộn giữa văn hóa với văn minh. Cái nhà văn hóa kia có tên tuổi hẳn hoi nhưng khi nó không có hoặc thiếu nội dung hoạt động thì nó tồn tại giữa xòm làng mộng mơ hiền dịu của chúng ta như một cái xác không hồn, một khối bê tông cốt thép của nền văn minh chứ không phải văn hóa. Đứng giữa đất Phước Long tôi cứ ngơ ngác kiếm tìm cái đậm đà bản sắc, cái văn hóa truyền thống đồng quê nó nằm ở đâu trong XDNTM ?

 

TRUY TÌM VĂN HÓA ĐỒNG QUÊ

          Như đã nói trên, suy cho cùng, chúng ta đi XDNTM là muốn cho nông thôn phát triển, nông dân không chỉ ăn ngon, mặc đẹp mà còn vì phẩm giá và tâm hồn họ. Những thứ này đều liên quan trực tiếp đến văn hóa, văn hóa vừa là động lực phát triển vừa góp phần gíao dục nhân cách con người. Chúng ta chưa đúc kết và xây dựng được hệ giá trị chung cho con người Việt Nam, nhưng trong văn hóa truyền thống Việt Nam, trong nếp sống của làng quê Việt Nam đã có sự gạn lọc, đúc kết nhiều đời những giá trị luân lý, những chuẩn mực đạo đức như khuôn vàng thước ngọc nó qui định phàm là con người Việt Nam, nông dân Việt Nam thì phải có lối sống như thế. Cái “khuôn vàng thước ngọc” ấy chính là văn hóa. Văn hóa bên ngoài và văn hóa bên trong làng quê. Văn hóa bên ngoài là văn hóa chung, ai cũng dễ biết, nhưng văn hóa bên trong là của cải, là hồn cốt ông bà để lại cho các xã XDNTM nên phải biết truy tìm và gìn giữ.

 

          Hơn 300 năm trước mảnh đất ta đang đứng là rừng hoang nước độc. Đất là đất của nghịch lý vừa giàu tôm cá, chim muông, làm chơi ăn thiệt nhưng cũng đầy thú dữ, muỗi, mồng đĩa, vắt và sương lam, chướng khí. Rồi giặc giã cướp bóc như rươi... Ông bà ta xưa dù ở miệt Tiền Giang hay mạn ngoài xa xôi vào đều phải đối diện chung với một hoàn cảnh là xã hội và thiên nhiên vô cùng khắc nghiệt. Nếu cư trú lẻ tẻ, làm ăn khấm khá một chút là bọn cướp đến đánh, rồi bọn trộm trâu bói sông hoành hành. Đối với công việc khẩn hoang làm ăn, nếu cấy một công đất giữa rừng hoang thì chim, chuột, khỉ, heo rừng... phá hoại sạch sẽ trong vòng một đêm. Còn nếu ta khai thác một diện tích rộng lớn 100, 1000 công, thú rừng ít chỗ dung thân, sự phá hoại mùa màng bị phân tán, thiệt hại cho mỗi gia đình chẳng là bao. Hoàn cảnh thiên nhiên và xã hội ấy nó hình thành một yêu cầu bắt buộc của đời sống nơi đất mới là phải sống thành làng, thành ấp để nương tựa vào nhau. Người đi trước sau khi ổn định kinh tế nơi đất mới đã mở rộng vòng tay đón người đi sau. Giữa họ hoàn toàn không có mâu thuẫn về quyền lợi vật chất mà khi đến với nhau thì chỉ mang lợi ích cho nhau. Đất mới là đất đai mênh mông, ai muốn cặm ranh khai phá bao nhiêu cũng được, dưới sông rạch thì tôm, cá hằng hà. Việc chứa khách trong nhà, cho ở đậu vài năm, cho mượn trâu cày, chỉ chỗ đất tốt cho khai khẩn là chuyện phổ biến ở vùng Hậu Giang và Bạc Liêu xưa, vì thực tế nó chẳng gây khó khăn kinh tế cho người cho ở đậu, mà ở đông trộm cướp không dám quấy nhiễu. Từ đó hình thành nếp sống của cộng đồng, lối sống cá thể rất đặc biệt của người Bạc Liêu. Đó là tính cách hiếu khách không đâu sánh bằng. Và còn một yếu tố nữa là do xứ sở đất đai mênh mông, làm chơi ăn thiệt, người ta không quen tính toán, tranh giành... dần dần tâm hồn của họ trở nên trong veo, hồn nhiên như cây cỏ. Tính cách nghĩa hiệp, tâm hồn trong veo ấy đã làm nên một môi trường xã hội, mối quan hệ cộng đồng vừa chặt chẽ, vừa thân ái đến sâu sắc. Cái đám cưới, đám giỗ mà tôi nêu trên chính là sản phẩm của lối sống này. Và nó chính là di sản văn hóa nếp sống đồng quê, là cội  nguồn sức mạnh của nông thôn.

 

          Mỗi lần viết về nông thôn là tôi hay nhớ đến căn nhà cũ của mình. Ở đó có đời cha mẹ anh em tôi nghèo. Có những đêm cận tết nôn nao không ngủ được nằm nghe gió xuân lùa về xạc xào mái lá ở hai đầu song nhà. Thế là không kềm được, như mọi khi, tôi lên xe chạy một mạch về nhà cũ. Nhà cũ của tôi bây giờ do thằng Mỹ, em út tôi làm chủ, vì cha mẹ đã qua đời. Trưa, tôi mắc võng ngoài hàng ba nằm, chợt bắt gặp một cánh cò bay lả ngang qua cánh đồng ngày cũ. Thế là ứa nước mắt, nhớ đời mẹ mình lặn lội đồng bưng trên đất này như cánh cò trong câu hát. Chiều, bưng chén cơm của bữa cơm nghèo nhà thằng em út lên ăn rồi cảm được cái vị mặn của mồ hôi, nước mắt cha ông rưới lên đất này, lại cũng ứa nước mắt. Tối, tôi vào mùng nằm nhưng không sao ngủ được, thả cho tư duy đạt đến cảnh giới nhập đồng mà nghĩ về đất mẹ. Đất địa này đang hòa mình vào một cuộc vận động lớn của cả nước – XDNTM. Tôi không nhìn chiều rộng của phong trào. Mà đang lắng nghe, nhìn về những thứ thuộc chiều sâu đất mẹ, thuộc tâm hồn muôn năm cũ của làng quê và tôi gặp ở đó những điều lắng đọng trăm năm và nó thô mộc, giản dị như một lời đồng dao: “Chiều chiều ra đứng bờ ao ; ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều”, mà hết các bà mẹ quê của thế hệ này ru con rồi truyền cho các bà mẹ quê kế tiếp. Lời ca mộc mạc, giọng ca chân quê, đưa câu hát quê qua sông, qua đồng rồi hóa thành hồn quê dập dồn bảng lãng như sương như khói. Người quê lớn lên từ cơm vắt mắm đồng nuôi dưỡng thể chất, tâm hồn người quê lớn lên từ sự nuôi dưỡng của câu hát quê ngọt ngào của mẹ. Câu hát quê làm cho đất mẹ có tâm hồn, người quê biết được lẽ sống. Đó chính là văn hóa đồng quê.

Hãy giữ cho làng một khúc đồng dao!

 

 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online