Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Bạc Liêu arrow Hát bội (Nguyễn Nhân Thống)
Hát bội (Nguyễn Nhân Thống) PDF In E-mail
Người viết: Nguyễn Nhân Thống   
02/04/2013

nullHÁT BỘI Ở BÌNH ĐỊNH

* Nguyễn Nhân Thống

Việt sử có chép rằng, vào năm 1005, vua Lê Ngọa Triều có truyền cho cung nữ diễn xuất theo sự hướng dẫn của người Trung Quốc tên Liên Thu Tâm, một kép hát chuyên nghiệp được mời vào giảng dạy trong cung cấm.

Việt sử cũng chép, Hưng Đạo Vương có bắt được Lý Nghiêm Cát, một kép hát danh tiếng Trung Quốc bị sung vào quân đội xâm lược. Vương liền lệnh cho Cát phải “truyền nghề” lại cho quân sĩ ta. Sang thời nhà Nguyễn, để giải trí cho vua quan, trong hoàng thành Huế có dựng lên một rạp hát cực lớn gọi là “Duyệt thị đường”.

Ở đó, con hát diễn những tuồng hát bội do các quan viết theo ý của nhà vua. Nhưng ở tại Bình Định, theo lời truyền tụng của nhân dân địa phương, thì sư tổ của bộ môn hát bội là hai ông Đào Duy Từ và Đào Tân. Cac nghệ nhân ở đây cho rằng chính Đào Duy Từ đã pha lối hát bi ai của người Chiêm Thành với lối hát của người Trung Quốc mà chế tác ra lối hát riêng cho người Bình Định, gọi là “hát bội Bình Định”. Đào Duy Từ đã đặt ra lời ca và sáng tác các vũ khúc như Tam tinh chúc thọ, Tứ linh ngũ tướng xuất quân, Vũ phiến (múa Quạt), Tam quốc, Tây du… để trình diễn trong nội cung cho các vua nguyễn thưởng thức. Cụ Đào Tân người huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định vốn là một trung thần đời Tự Đức đã tiếp nối sự nghiệp sáng tạo của cụ Đào Duy Từ bằng cách nhuận chính các tuồng tích cũ và sáng tác thêm nhiều tuồng hát mới. Ngay tại quê nhà, cụ Đào Tấn đã lập ra một trường dạy hát bội đặt tên là Học bộ đình thu hút một số học viên đông đảo. Nhiều nghệ sĩ nổi danh như Cửu Khi. Bát Phàn… do cụ đào tạo đã được triều đình Huế trọng thưởng. Và riêng cụ, nhờ soạn tuồng hay được nhà vua mến tài và đặt cách thăng thưởng.

Tuy nhiên, đề cao cụ Đào Tấn mà quên đi cụ Tú Nhơn Ân (tức cụ Nguyễn Diêu) là thầy dạy chữ và truyền thụ kiến thức cơ bản bộ môn hát bội cho cụ Đào Tấn. Mặc dù số lượng tác phẩm không nhiều nhưng cụ Tú Nhơn Ân đã đi trước cụ Đào Tấn khi soạn vở tuồng Ngũ hổ bình tây, thu hút đông đảo khán giả ở Bình Định và đã diễn đi diễn lại hàng mấy chục năm liền.

Bộ  môn hát bội cũng từ đó mà phổ cập khắp nhân gian. Những bổn tuồng được đồng bào Bình Định tán thưởng nhất xưa nay phải kể: Tân Dã, Hộ Sanh đường, Trầm hương các, Cổ thành, Tứ quốc lai vương của cụ Đào Tấn; Ngũ hổ bình tây của Nguyễn Diêu; Lý Phụng Đình (khuyết danh); Phụng nghi đình của Tú Thám; Mãi tiêu của Huỳnh Bá Văn; Phụng Hoàng Anh của Nguyễn Trọng Trí; Lưu Bình Dương Lễ của Võ Kiêm; Sơn hậu, Khuê các anh hùng; Hoàng Phi Hổ là những tuồng do cụ Đào Tấn nhuận chính nhiều lần. Riêng tuồng Vạn bảo trình tường của cụ Đào Tấn thì bị thất lạc từ lâu. Đây là bộ tuồng rất lớn, có trên 100 quyển, cũng hết sức kỳ lạ, vì các nhân vật trong tuồng không phải là người mà toàn là các vị thuốc được nhân cách hóa.

Ở nông thôn Bình Định ngày xưa, cái thú tiêu khiển tao nhã nhất là đi xem hát bội. Từ trẻ đến già, thấy gánh hát về làng là ai nấy thu xếp công việc làm ăn, dùng cơm sớm rồi xem hát. Các cô thôn nữ thì “mê” hát bội dữ lắm! Thích xem thì ít mà “mê” kép thì nhiều! Có cô “mê” anh Lã Bố, anh Địch Thanh đến quên ăn bỏ ngủ, khiến cho phải than thở:

Trồng trầu thả lộn dây tiêu,

Con theo hát bội mẹ liều con hư.

Có anh lại mê Điêu Thuyền, Thoại Ba công chúa như điếu đổ. Ai xem hát xa phải dỡ cả cơm mắm mang theo bên mình, có khi ngay cả chăn gối để khi vãn hát thì ngủ tại chỗ qua đêm, sáng mới về nhà.

Thời xa xưa không có trường hát. Những đám hát về tổ chức ở sân miễu, sân đình, tại tư gia hay bãi cát, gò nổi ven sông… Sân khấu rất đơn sơ, bên trong che một tấm màn vải phủ kín hậu trường. Phía trước treo đèn măng – sông đủ sáng cả một vùng rộng lớn. Phía sau sân khấu là hậu trường, che tạm bằng phên nứa hay vài tấm màn để có chỗ cho các họa sĩ hóa trang cho diễn viên. Người đi xem không quan tâm mấy đến cách trần thiết, mà cốt yếu là điệu bộ múa may, giọng hát và tuồng tích. Đào kép phải thể hiện đúng tính cách nhân vật trong tuồng.

Đi xem hát bội thời xưa còn có tục thưởng tiền cho đào kép hát hay. Trọng tài là người cầm chầu. Hễ hát hay thì gióng trống thình thình. Tiền thưởng nhiều hay ít là tùy theo tiếng trống chầu. Cho nên người cầm chầu phải là người có uy tín trong làng xã và rành điệu nghệ thì ban hát mới kính nể mà khán giả xem cũng thỏa mái, hài lòng. Người cầm chầu không rành sẽ đưa đến sự thưởng phạt bất công. Bởi vậy có nhiều đám hát, người cầm chầu bị ăn đòn, lỗ đầu, sứt trán. Vậy mà ai cũng thích cầm chầu. Người xưa từng bảo: “Ở đời có bốn cái ngu: làm mai, lãnh nợ, gác gu, cầm chầu!” Thế cầm chầu có ngu thật không? Chỉ có người cầm chầu mới biết!

Ngày nay, hát bội chỉ còn hấp dẫn đối với cụ già hay lớp người đứng tuổi. Tuy nhiên, ở nông thôn Bình Định hiện nay, nhiều gánh hát bội được thành lập phục vụ bà con nông dân trong những ngày lễ, tết. Và, ở thành phố Qui Nhơn, nhà hát tuồng cũng được thành lập mang tên “Nhà hát tuồng Đào Tấn” để tiếp tục đào tạo lớp trẻ trung cho bộ môn hát bội.

 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !