Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Thú ca đàn ca tài tử trên sông nước (Nguyễn Hữu Hiệp)
Thú ca đàn ca tài tử trên sông nước (Nguyễn Hữu Hiệp) PDF In E-mail
Người viết: Nguyễn Hữu Hiệp   
19/04/2013

nullTHÚ VUI ĐỜN CA TÀI TỬ TRÊN SÔNG NƯỚC

* Nguyễn Hữu Hiệp

Không ai biết chắc, nhưng ta có thể suy đoán đờn ca tài tử Nam Bộ ra đời vào lúc... nửa đêm – một ngày nào đó khoảng giữa thế kỷ 19.

Hôm ấy, các nghệ sĩ bỗng dưng nổi hứng, cùng ngồi lại “chơi ráng” luôn tới sáng sau khi đã hoàn tất phận sự tấu nhạc mà họ đảm trách trong buổi lễ truyền thống, ở đình làng chẳng hạn. Sẵn trong tay có mấy cây cò, nguyệt, họ luân phiên kẻ ca người đờn, chơi tự do trong điều kiện nhàn nhã, không quá ồn ào, tất có cái thú vị rất riêng. Do vậy mà thành nếp, dần dần phát triển “vượt khung” và... định hình.

Hàng ngàn, rồi hàng vạn tài tử nổi lên cùng khắp. Phải chăng chính vì hiện tượng này mà người ta phải thống nhất gọi lại những người nghệ sĩ chuyên nghiệp là “nghệ sĩ” hoặc “diễn viên” để dễ phân biệt? Thế là từ ấy hai tiếng “tài tử” đã nghiểm nhiên trở thành danh từ đặc hữu của phong trào văn nghệ quần chúng: ca nhạc tài tử.

Chúng ta đều biết, “tài tử” là người có đủ tài đức hoặc văn học lỗi lạc – một tầng lớp phong lưu mà các tác gia thường dùng sóng đôi với “giai nhân” như Nguyễn Du từng viết trong Kiều: “Dập dìu tài tử giai nhân”. Vì vậy, nguyên thuỷ “tài tử” mặc nhiên hiểu là “giống đực”. Nhưng về sau, trong một số loại hình nghệ thuật, nhất là điện ảnh và sân khấu, người ta không còn hiểu theo nghĩa hẹp ấy. Mọi diễn viên có tài, nhiều người ngưỡng mộ, đều được xem là “tài tử”. Đặc biệt, và phóng khoáng hơn, trong lĩnh vực đờn ca, xưa những người chuyên về cổ nhạc, dù thuộc hạng nghiệp dư, nghĩa là chỉ chơi cho vui chứ không lấy đó làm sinh kế cũng đều được dân gian “phong” là “tài tử”. Thật sát đúng như thế, vì đờn ca tài tử hàm chứa cả hai dòng nhạc truyền thống: dân gian và bác học.

Nhạc tài tử được hình thành trên cơ sở phát triển từ nhạc lễ cổ truyền – nhạc chủ đạo lúc bấy giờ – và dân ca, tức ca ngâm theo lối khẩu chiếm. Dần dần hoàn chỉnh qua quá trình trung chuyển của bộ môn hát bội. Nó được một số tác giả dân gian dựa theo những “lòng bản” truyền thống để soạn thành lời, gọi “bản” hoặc “lớp”, ký âm bằng những tiếng quy ước như hò, xự, xang, xê, cống, líu (nhái theo âm bực tiếng đờn chứ không có nghĩa chữ), ngâm nga theo ba giọng hơi chính là: hơi Bắc, hơi Nam và hơi oán. Rồi từ đó mà “phăng” mà nhấn nhá, luyến láy để biến “âm chính” thành “âm già”, tạo nên một hệ ngôn ngữ âm nhạc mang tính thính phòng, phù hợp với lối chơi tao nhã của những người nặng tình tri kỷ, tri âm “rất tài tử”! Và, do tiếng đờn của nền âm nhạc tài tử miền Nam luôn gắn với hồn thiêng sông núi, sắc thái quê hương nên cũng “rất Việt Nam”.

An Giang không phải là cái nôi của ca ra bộ, của cải lương, nhưng với cảnh quan thiên nhiên thoáng đãng, đất rộng, sông dài, núi cao... An Giang không thể không sớm hình thành và phát triển mạnh phong trào đờn ca tài tử. Cũng như khắp nơi ở đồng bằng, giữa cà lang lúa, hoặc bên bờ kinh..., ở miền núi cũng không khác, vào những đêm trăng sáng người ta xúm xích nhau trên mấy chiếc đệm bàng trải bên triền, rồi cùng ngồi đờn ca là chuyện thường tình miền sơn cước. Không chỉ thế, ở vùng sâu vào mùa nước nổi, khi trời đất mới chập choạng giao hòa, những tay “yêu văn nghệ” rủ nhau cùng bơi xuồng vô “láng” giữa đồng, cặp xuồng lại, cắm hờ cây sào nhỏ cho có lệ, rồi bày cà ràn ra bắc nồi lên luộc mớ tôm càng, quấn bánh tráng cặp rau sống... tha hồ thưởng thức hương vị đồng quê. Kẻ ngắm trăng lên, nhìn sao lấp lánh, người ôm đờn khảy rao lằng tằng lẳng tẳng rồi ai đó nhái theo “tù ti tú ti, tú tu tì tủ tí tù ti” nghe sướng tai, sướng miệng làm sao!... Gió đồng hiu hiu, mặt nước lăn tăn, đọt lúa mùa ngả ngớn, máu văn nghệ lừng lên, có khi xuồng bị tróc sào, gió thổi. Xuồng trôi. Mặc kệ! Bởi lúc ấy kẻ ca, người đờn, ai nấy đều như thả hồn theo mây, theo trăng, theo gió... các tài tử mãi đờn, mãi ca trên “sân khấu xuồng”, không ai vỗ tay tán thưởng, cũng chẳng nhờ “men tình”, chẳng “chất đưa cay”, vậy mà vừa hết bài nầy thì tiếp liền đến bản khác, cứ “liên tục chương trình” – tất nhiên đôi lúc cũng vang lên những tràng cười giòn giã do ai đó đã tặng cho mấy mẫu chuyện tiếu lâm ý nhị, như một cách thay đổi bầu không khí! Cuộc vui có khi kéo dài cho đến lúc nghe văng vẳng tiếng gà trong xóm xa, họ mới chịu chống xuồng về.

 

Giữa trời nước bao la kẻ tài tử làm sao không nổi máu văn nghệ! Thế là họ lại cao giọng như “tức cảnh sanh tình”:

Phong giang có chiều lịch xinh

Cây cỏ bốn bên rất nên xinh đẹp

Một màu non nước ngắm trước lại xem sau

Cảnh hữu tình quý biết dường bao

Để ghẹo khách nhàn du

Xem qua một bầu vũ trụ

Mà cũng đủ toại lòng

Trời đất minh vuông

Ai thoát vòng tục lụy

Mượn chốn nầy giải khuây

Phòng lo việc tu trì

Ta đây vốn người du lịch

Thoả thích thanh nhàn

Mượn cảnh lâm toàn vui thú gió trăng

Thinh thang để bước dời sang

Ta nương theo con đàng

Lần lối tách dặm

Giữa chốn núi rừng

Ta từng thấm gẫm

Mảng mê man vẻ đẹp của đám tòng xanh

Rồi mình quên hẳn bổn phận phải đi đâu

Tiếng dế thanh thao ngọt ngào trổi giọng

Khi trầm khi bổng

Thoạt nhỏ thoạt to

Nước trong khe

Nước chảy ro ro

Quanh co bộ hành thượng lộ

Dấu thỏ lần dò

Nước biếc non xanh bên mình đã tận

Ngơ ngẩn tại vì đâu

(Mà) dường như ruột thắt gan bào

Ta xem non cao mịt mịt

Khói toả non mờ

Lặng lẽ như tờ... Một bức thanh quang

Tai nghe có tiếng khóc than

Ngồi dựa bên đàng

Một nàng đẹp xinh

Duyên cớ sao ta không biết

Mà thổn thiết gan tràng

Tay quạt mộ phần, miệng kể với phu lang!

 

Cũng như các nơi, các tay chơi “tài tử” một khi đã “lậm” thì họ không tài nào chịu ngồi yên ở nhà, nên không ít người đã “trốn nhà” đi theo gánh hát cải lương, bởi đó là môi trường tốt nhất để mỗi đêm mỗi đờn, mỗi ca... cho đã. Chính vì vậy mà sau này An Giang nổi lên không ít danh ca lừng lẫy, “nghệ sĩ ưu tú”, soạn giả đa tài, có người còn lấy cả bằng tiến sĩ nghệ thuật quốc tế!

 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online