Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow VĂN HÓA TRONG CÁCH XƯNG HÔ (Gs Cao Xuân Hạo)
VĂN HÓA TRONG CÁCH XƯNG HÔ (Gs Cao Xuân Hạo) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
16/11/2008

VĂN HÓA TRONG CÁCH XƯNG HÔ

* Giáo sư Cao Xuân Hạo

Lễ độ là một truyền thống tốt đẹp của nhân dân ta. Từ lâu đời, nó chi phối từng hành động, từng cử chỉ, từng cách ứng sử nhỏ nhặt nhất của mỗi người dân. Nó tuyệt nhiên không phải là một đăc trưng riêng của Nho giáo. Chính vì thế mà chúng ta không chút ngần ngại khi lấy lại câu “Tiên học lễ, hậu học văn” của Khổng khâu. Lễ độ là một biểu hiện của đạo làm người trong mọi thời đại, của lòng kính trọng đối với con người, của sự khiêm tốn vốn là một đức tính tự nhiên của những con người nhân hậu.

            Cách xưng hô chính là một trong những biểu hiện của ý thức về lễ độ. Từ ngày xưa đã có lế nhún mình trước người khác bằn cách xưng “tôi”, nhất là trước người lạ, đặc biệt là người già cả. Trong không khí thân mật và hồn nhiên của gia đình, dĩ nhiên chỉ có người dưới mới cấn lễ độ đối với người trên, nhưng ngay trong gia đình, khi người dưới đã đến một tuổi nào đó, ngay cả người trên cũng phãi có lễ độ đối với họ và phải khiêm tốn hạ mình xuống hẳn một thế hệ bằng cách gọi bằng “anh”, “chị”, gọi bằng “cô”, “chú”,v.v. Đó là chuyện ngày xưa. Ngày nay dĩ nhiên là có khác. Cuộc sống mới, nhất là sau Cách mạng tháng Tám, đã đưa toàn dân vào một sự giao tiếp gần rũi hơn, thân tình hơn, và người ta có xu hướng dùng những từ vốn dùng trong gia đình (hay trong xóm làng) để gọi những người lạ: những khách hàng, những người gặp trên đường, những người phục vụ, v.v. Ngày nay một người cỡ 25-35 tuổi sẽ thấy ngỡ ngàng nếu có ai gọi họ bằng “ông” hay “bà” (dĩ nhiên ở phụ nữ cở tuổi này có hạ bớt) ở ngoài đường. Trong trường hợp này, “anh”, “chú”, “cô”, “dì” sẽ thích hợp hơn. Đối với trẻ em dưới 16 tuổi, cách gọi thường dùng (của người lớn tuổi hơn) là “em”, “cháu” tì theo tuổi tương đối.

Trong các cơ quan đã có lệ gọi nhau gần như trong gia đình (“chú”, “bác”, “cháu”, “em”, “anh”, v.v.). Có khá nhiều người không thích cách xưng hô này, cho rằng đó là một biểu hiện và là một nhân tố củng cố tác phong gia đình chủ nghĩa hay thậm chí gia trưởng chủ nghĩa.Tôi không có đủ căn cứ để cân nhắc xem giữa hai cái tác dụng của cách xưng hô này (làm cho quan hệ giữa các đồng sự thân ái hơn hay trở thành một thứ gia đình chủ nghĩa?), tác dụng nào có ưu thế hơn.Ở đây tôi muốn bàn đến một quan hệ khác: quan hệ giữa người làm công tác truyền thông đại chúng và những người công dân hay cán bộ, quân nhân được họ phỏng vấn hay tiếp chuyện để công bố trên đài.

Ở dây mối quan hệ khác hẳn, và đòi hỏi một thài độ cẩn trọng hơn nhiều.

Tôi đã có dịp xem trên ti-vi một cảnh tiếp đón được truyền hình khá nhiều lần, trong đó một ông giám đốc có tuổi gọi người, khách quý đang được đài tiếp-một nghệ sĩ đã đem lại một vinh dự lớn cho đất nước-bằng “cháu”,tự xưng là “bác”,xoa đầu ông “cháu” ấy và nói: “Cháu cần cố gắng hơn nữa ngheng!”; và sau đó cũng được nghe rất nhiều người đã chứng kiến cái cảnh chướng mắt ấy tỏ ý hoàn toàn không đồng tình trước cách cư xử của ông giám đốc. Qủa tình ông giám đốc ấy không biết mình là ai và mình đang đứng trước ai. Nghe nói về sau ông ta có biện hộ rằng: “Ba má thằng ấy với tôi là chổ thân tình”. Dĩ nhiên ở nhà riêng của “ba má thằng ấy” thì ông có thể tha hồ gọi “nó” bằng gì cũng được, nhưng trên đài, nghĩa là trước mắt hàng chục vạn khán giả không hề biết quan hệ giữa ông và “ba má nó” ra sao (và không cần biết) thì lại khác hẳn.

Câu chuyện trên đây xảy ra cách đây đã gần mười năm. Nhưng nó còn được lập lại gần như thường xuyên trong những cuộc phỏng vấn được phát thanh hay truyền hình mãi cho đến ngày nay. Hầu như tất cả các phóng viên từ 30 đến 40 tuổi (hay trẻ hơn) đều tự thấy mình có quyền gọi người được phỏng vấn cỡ 20 đến 25 bằng “em”, hay nếu trẻ hơn nữa, bằng “cháu”! Những người thợ giỏi, những sinh viên xuất sắc, những công dân săn bắt cướp dũng cảm, những vận động viên có thành tích, những ca sĩ trẻ có nhiều hứa hẹn, những hoa hậu và á hậu, thậm chí cả những chiến sĩ đang bảo vệ toàn dân ở các vị trí tiền tiêu xa xôi như các hải đảo hay núi rừng biên giới, hởi gặp phóng viên của đài là bị gọi bằng “em”. Thử hỏi ai cho phép người phóng viêm có quyền gọi họ như vậy ? Chẳng lẽ khi người phóng viên hơn người được phỏng vấn dăm ba tuổi, thì sự trên lệch ấy quan trọng đến mức làm cho người phóng viên không thể gọi người được phỏng vấn bằng “anh”, bằng “chị” một cách tử tế như nhiều giáo sư vẫn làm với học trò của họ, nhiều bác sĩ vẫn làm với bệnh nhân trẻ tuổi ?

Khi thực hiện cái nhiệm vụ phỏng vấn một nhân vật cần được đưa len đài, người phóng viên cần nhớ rằng mình là cái dấu nối giữa nhân vật ấy với công chúng, mình hỏi là thay mặt công chúng mà hỏi, chứ không phải hỏi cho mình. Cần chọn những câu hỏi sau cho người được phỏng vấn trả lời những điều mà công chúng muốn biết, và những câu trả lời của họ phải được quan niệm như những lời trực tiếp nói với công chúng, chứ không phải với cá nhân phóng viên. Và người trả lời phỏng vấn cũng cần có ý thức vế điếu này. Công chúng nghe đài hay xem ti-vi gồm hàng chục vạn người đủ các lứa tuổi: người trả lời phỏng vấn có lý do gì dùng “em” để tự xưng ? tại sao không dùng “tôi”, đại từ nhân xưng trung hòa nhất ? Nguyên nhân rất hiển nhiên : khi người ta đã gọi mình bằng “em” trên đài, thì khỏi sinh chuyện làm rầy rà cho cong việc truyền thông, tốt nhất là cũng xưng “em” cho xong chuyện. Đó chính là câu trả lời của phần đông các nhân vật được phỏng vấn khi tôi hỏi họ.Chứ nếu không có cái ý thức cộng tác đầy thiện ý đó, câu trả lời tự nhiên nhất chỉ trực bật ra khỏi miệng họ sẽ là: “Xin lỗi, tôi không phải là em anh”, hoặc “Anh có biết tôi bao nhiêu tuổi không ? Hình như tôi cùng tuổi với anh đấy”, hoặc “Xin anh ăn nói cho tử tế một chút”, v.v và v .v

Gần đây nhất, khá đông khán giả đài truyền hình đã được chứng kiến hiện tượng khó coi này khi các cầu thủ bóng đá của ta đi dự giải Tiger Cup trở về. Nhiều cầu thủ, trong đó có cả những cầu thủ được nhân dân yêu mến như những anh hùng, bị người ta gọi bằng “em”, chảng hạn như đội trưởng Nguyễn Mạnh Cường, đã bị một phóng viên của đài mà khán giả thấy không già hơn anh chút nào, gọi bằng ‘em” và lạ thay, anh cũng chịu xưng “em” khi trả lời, chắc cũng vì cả nể và vì cái ý thức “cộng tác” đã nói tới ở đoạn trên, và cũng không thấy rằng mình đã vô tình đồng lõa với một cách cư sử thiếu văn hóa, có thể nói là một hủ tục cần xóa bỏ khỏi đời sống của một nước văn minh. Người nghệ sĩ mà tôi có nhắc tới ở đoạn trên, trong khi trả lời ong giám đốc đã gọi mình bằng “chau’. Từ đầu chí cuối đều một mực xưng “tôi” nhất định không vì nể ông giám đốc mà tự xưng là “cháu”, cho thích hợp với cách xưng hô của ông giám đốc. Đó là một biểu hiện của bản lĩnh và trình độ văn hóa của anh mà những người trẻ tuổi khi được phong vấn nên học tập.

Rất may là thối xấu này chưa nhiễm tới các bình luận viên bóng đá nói riêng và các bình luận vien thể thao nói chung. Chẳng hạn ngay trong khi bình luận các trận bóng đá giao hữu giữa các đội thiếu niên Việt Nam và các đội thiếu niên Nhật Bản (dưới 16 tuổi) các bình luận viên đều gọi các cầu thủ bắng “anh”. Dĩ nhiên có sự khác nhau giữa cách chỉ “ ngôi thứ hai” và cách chỉ ngôi “thứ ba”, nhưng một khi các bình luận viên đã không thấy tuổi trẻ của cầu thủ cho mình cái quyền được coi họ như em út nhà mình, thì các phóng viên cũng nên noi gương họ mà cái thái độ anh cả đối với những người được phỏng vấn tuy trẻ tuổi nhưng  vẩn có đủ quyền đòi hỏi mọi người phải cư sử lể độ với mình như bất cứ một công dân nào khác của một nước độc lập và văn minh.

Cập nhật ( 30/11/2008 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online