Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow LỄ HỘI SAYANGVA CỦA NGƯỜI CHƠRO Ở ĐỒNG NAI (Phan Đình Dũng)
LỄ HỘI SAYANGVA CỦA NGƯỜI CHƠRO Ở ĐỒNG NAI (Phan Đình Dũng) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
29/12/2008

LỄ HỘI SAYANGVA CỦA NGƯỜI CHƠRO Ở ĐỒNG NAI

* Phan Đình Dũng

I. Người ChơRo ở Đồng Nai

            Người Chơro là một trong bốn cư dân (Cho7ro, Mạ, Xtiêng, Kơho) được xem là bản địa của vùng đất Đồng Nai. Hiện nay, theo thống kê, dân tộc Chơro có trên 11.000 người, sinh sống ở nhiều địa bàn tại các huyện của Đồng Nai như: Định Quán, Vĩnh Cửu, Long Khánh, Xuân Lộc, Long Thành, Cẩm Mỹ….Trong đó, một số địa bàn tập trung khá đông đảo người Chơro như xã Túc Trưng huyện Định Quán, xã Phú Lý huyện Vĩnh Cửu, xã Phước Bình huyện Long Thành, xã Xuân Vinh, xã Xuân Bình  thuộc thị xã Long Khánh, xã Xuân Trường, Xuân Phú huyện Xuân Lộc…

            Người Chơro ở Đồng Nai  được gọi bằng niều tên gọi hác nhau. Một số tư liệu trước đây gọi người Chơro là Ro, Tô, Xốp hay DơRo…Người Chơro tự gọi cộng đồng mình là Chrau Jro với nghĩa Chrau là Người, Jro là tên bộ tộc. Tên gọi chính thức được dùng hiện nay khá phổ biến là Chơro. Môi trường sinh sống truyền thống của người Chơro là vùng rừng núi của Đồng Nai.

II. Lễ hội Cúng thần lúa của người Chơro

            Lễ hội mừng lúa mới là lễ hội lớn nhất trong năm của người Chơro. Tiếng dân tộc Chơro gọi lễ hội này là SaYangva. Theo một số người  lớn tuổi cho biết, xưa kia, lễ hội này kéo dài nhiều ngày đêm, thu hút cả cộng đồng tham gia. Họ vui chơi, ca hát, nhảy múa trong không khí náo nhiệt của một hội lễ sau nhiều ngày nhọc sức lên nương, làm rẫy, đi rừng săn bắn để lo cho cái ăn, cái mặc thường ngày.

Ngày nay, một số nơi, người Chơro vẫn còn tổ chức lễ hội Sayangva nhưng không còn kéo dài, quy mô như xưa do tác động nhiều mặt của xã hội. Có nhiều yếu tố, địa điểm, nghi thức, diễn sự, vật tế… để tạo nên lễ hội Sayangva. Một trong những đặc trưng của lễ hội là việc làm cây nêu.

Khi tổ chức cúng Sa Yang Va, người ChơRo thường làm một cây nêu đặt trước sân nhà sàn – nhà có bàn thờ nhang chính, diễn ra lễ cúng đồng thời khoảng sân để tổ chức đốt lửa và sinh hoạt cộng đồng khi đêm xuống.

II.1. Cây nêu của người ChơRo ở Lý Lịch, huyện Vĩnh Cửu

Cây nêu được làm từ cây vàng nghệ ( SơrBrơ )– một loại cây trong rừng, có thân suông, thẳng. Đặc biệt, loại cây này khi bào vỏ thì có màu vàng nghệ rất đẹp. Lá của cây xanh, dài và thon, nhọn đầu ( giống như lá xoài ). Trái của cây vàng nghệ nhỏ vừa, có dạng hình bầu tròn và dài nhọn đầu như trái cau, phía cuống có lớp bao bọc tạo thành như một cái nắp đậy. Lá và vỏ cây thường được người ChơRo đem giã để suốt cá.

Khi chặt cây vàng nghệ đem về, người ChơRo chọn phần suông, thẳng để làm cây nêu. Thường thì đoạn gốc dài trở lên khoảng 5 mét. Người ChơRo đặt cây vàng nghệ với phần gốc chạm đất và phần ngọn cao lên vừa tầm người làm qua một chạng đỡ có hai cây bắt chéo nhau. Thân cây vàng nghệ được bào nhẵn bốn phía, phía gốc to và thon dần lên phía ngọn.

Trang trí trên thân cây nêu: Khi thân cây vàng nghệ được bào nhẵn, người ChơRo dùng vôi và củ nghệ tươi bôi đều từ gốc đến ngọn. Thân cây thấm nước vôi và màu vàng của nghệ tạo cho cây có màu vàng tươi thêm và giữ được màu sắc trong thời gian dài.

Người ChơRo dùng lá buông khô, tước đi những gân lá để buộc vào thân cây vàng nghệ. Cách quấn theo hình chéo nhau từ dưới gốc lên đến ngọn, tạo những khoảng trắng hình thoi đối xứng, uốn theo thân cây. Khi buộc lá buông thì chừa đoạn gốc khoảng 1 mét.

Sau đó, người ChơRo dùng đèn dầu chai. Những cục nhựa từ cây dầu chảy ra, khô lại được người ChơRo quấn trong lớp lá dứa tạo thành khối hình ống tròn ( tựa như đòn bánh tét ). Đòn dầu chai được đốt lên cho khói rất nhiều. Người ChơRo hơ vào thân cây từ gốc lên ngọn và phải trải qua một thời gian rất dài. Đây là công đoạn làm khá tỉ mỉ để giữ cho thân cây có một màu khói ươm vào đều khắp. Khi hun khói xong thì người ChơRo gỡ lớp lá buông quấn ra. Những nơi trên thân cây vàng nghệ có lá buông quấn sẽ tạo thành nếp sáng giữ màu so với những mảng đen bị khói hun ám vào. Thân cây vàng nghệ có đường nét hoa văn với các hình thoi đen và đường dây trắng liên tục nối chéo nhau.

Trên ngọn của cây nêu, người ChơRo làm một giỏ hình cái phểu. Để làm giỏ này, người ChơRo dùng mây buộc chặt một phần của ngọn ( cách ngọn khoảng 2 tấc ) và chẻ từ ngọn xuống chỗ buộc làm 8 phần rồi nẻ ra. Sau đó, chọn thêm 10 thẻ tre bằng nhau tạo thành hình cái giỏ có 18 phần thẻ bằng nhau. Các thẻ này được bện kết với nhau bằng lạt mây rừng. Từ chỗ buộc dây tạo dáng hình phểu được mở rộng dần lên tạo thành một cái giỏ lớn. Trên vành miệng giỏ, người ChơRo trang trí 36 chùm tia. Các chùm tia này làm từ cây vàng nghệ. Ban đầu người Châu Ro chặt từng đoạn thẳng bằng nhau được bào vỏ khá kỹ càng. Đoạn cây gỗ vàng nghệ hình chữ nhật. Một đầu đoạn cây gỗ giữ nguyên làm gốc. Người ChơRo dùng dao côi chẻ tia từ đầu ngọn vào tạo nên một chùm tia với các lát dát mỏng hình vòng cung xoắn đều. Các chùm tia được gắn vào với phần gốc trên vành giỏ, chùm tia tỏa xuống phía dưới và ra bốn bên  đều nhau tạo hình bông lúa lớn rất đẹp.

Từ tâm chính của giỏ buộc một đoạn cây tre ngắn cao vượt lên vành  giỏ khoảng 40 tấc. Trên đoạn tre này buộc một khoanh bông gòn  và trên cùng là chùm lúa chín, nhiều hạt. Trên vành miệng giỏ người ChơRo trang trí 4 tia hơi ngả ra phía ngoài, đối xứng với qua đoạn cây tre cột chùm lúa chín. Các tia này cũng làm từ thân cây vàng nghệ. Trên thân các tia mỗi đoạn được vạt dồn những dăm bào xoắn dính liền từng nấc cho đến phần ngọn. Đầu hai tia cột  một ít lông gà và hai tia còn lại buộc mỗi tia hai dát bông bào mỏng, dài của thân cây vàng nghệ tượng trưng cho lông đuôi của chim chèo bẽo ( trước đây người ChơRo gắn lông đuôi của loài chim chèo bẽo ). Từ 4 tia này được cốt nối kết bằng các sợi chỉ qua lại đan xen nhau và trên các sợi chỉ gắn trang trí những cục bông gòn nhỏ.

Từ ngọn cây nêu trở xuống khoảng 6 tấc, người ChơRo đục bốn lỗ vào thân cây. Tại bốn lỗ này đạt vào bốn thẻ nêm bằng nhau, từ thân cây chính đối xứng ra bốn hướng. Các thẻ nêm cũng làm từ cây vàng nghệ, mỗi thẻ dài khoảng 2 tấc và rộng khoảng 0,5 tấc. Trên các miếng thẻ nên phía đầu ngoài có khoét sẵn một lỗ tròn nhỏ. Bốn lỗ trên thẻ nêm dùng để gắn bốn cây nêu nhỏ.

Từ chỗ các thẻ nêm phía trên xuống phía dưới thân cây khoảng 6 tấc có thêm bốn lỗ đục âm vào thân cây. Tại đây cũng gắn các thẻ nêm như phần phía trên nhưng các thẻ nêm có kích cỡ to hơn.

Trên các thẻ nêm trên toàn thân cây nêu có 8 cây Nhang nhỏ. Những cây Nhang nhỏ này cũng được làm từ cây vàng nghệ. Cách thức làm cây Nhang nhỏ và cách trang trí trên nó cũng giống như làm cây nêu lớn nhưng kích cỡ nhỏ hơn. Mỗi cây nêu nhỏ dài khoảng 1 mét. Cây Nhang nhỏ chỉ có phần giỏ phía trên và thân dài nhọn đầu dần về phía gốc, hoa văn được tạo hình như cây nêu. Các phần bài trí trên cây nêu nhỏ tuân thủ theo số chẳn, như: 8 thanh làm giỏ, 14 hay 16 chùm tia và 4 tia trên vành. Điều khác biệt so với cây nêu chính là trên các giỏ cây Nhang nhỏ không có gắn chùm bông lúa. Các cây Nhang nhỏ được gắn vào các nêm chốt có phần ngọn đưa lên 1 phần và 2 phần gốc hướng về gốc cây nêu chính. Từ các phần gốc cây Nhang nhỏ buộc những lát thân cây vàng nghệ dài, xoắn, dát mỏng thả xuống; phía trên thân và đuôi các lát dát mỏng buộc các nếp bông gòn nhỏ.

Khi cây nêu được làm xong, người chủ nhà khấn Yang và cho trai làng dựng cây nêu trước khoảng sân nhà sàn. Tại chỗ dựng gốc nêu chôn một  đoạn gốc có chạng chĩa làm đôi để giữ và buộc dây mây vào khoảng gốc khoảng 5 tấc.

Cây nêu có ba tầng nấc chính. Trên cao là chùm lúa nhiều hạt vươn lên với vai trò chủ thể cúng của người ChơRo. Hai tầng nấc cây nêu nhỏ trên thân cây nêu chính tượng trưng cho thần linh và tổ tiên. Những gì sử dụng trang trí, thể hiện trên cây nêu đều quy chiếu về những con số chẵn với quan niệm hoàn thiện, đầy đủ. Cây nêu được trồng trước sân nhà sàn trong nhiều ngày trước khi lễ cúng diễn ra. Phía dưới gốc nêu buộc các con vật hiến tế như gà, heo cỏ.

 

II.2. Cây nêu của người ChơRo ở Túc Trưng, huyện Định Quán

 

Người ChơRo địa bàn xã Túc Trưng làm cây nêu khá đơn giản. Thân nêu làm từ cây tre và được chẻ cân đối những thẻ ở hai đầu. Từ những thẻ tre này được nông thành vành lớn dần ra phía ngoài. Những thẻ tre tạo vòng tròn được nối buộc bởi những lạt dây mây  tạo thế liên kết, hình thành như cái loa rọ. Người ChơRo xem đó là cách thể hiện hình thức tượng trưng sinh sôi, nảy nở của những bông lúa nhiều hạt. Cây nêu được sử dụng nhiều trong cc hoạt động của hệ thống nghi thức trong lễ cúng.

Cây nêu được già làng đem trình cúng trước bàn thờ chính trên nhà sàn. Sau đó, khi đi rước các lễ vật cúng, người già làng dẫn đầu đoàn rước với cây nêu trên tay đến nơi các gia chủ dâng lễ vật như rượu cần, bánh hay thịt vật tế… để rước về nơi bàn thờ chính. Mỗi lần đi rước lễ vật thì một người cầm cây nêu đi trước, tiếp theo sau là đoàn người dùng nhạc khí cụ và cộng đồng. Khi đoàn rước lễ vật cúng thì những người ChơRo sử dụng nhạc khí cụ tấu lên những bài cồng chiêng dùng trong lễ hội. Cây nêu được để ngay bên bàn thơ chính trong suốt quá trình cúng trên nhà sàn chính. Sau buổi cùng, cây nêu được đem đến phần sân người ChơRo cùng tham gia sinh hoạt cộng đồng.

 

II.3. Cây nêu của người ChơRo ở Phước Bình, huyện Long Thành

 

Vùng phía nam tỉnh Đồng Nai thuộc xã Phước Bình, huyện Long Thành, người ChơRo làm cây nêu có những chi tiết khá độc đáo. Thân cây nêu làm từ cây tre nhưng tạo dáng bông rọ tròn một phía đầu. Ngọn tre được chẻ ra và liên kết bởi các lạt tre hoặc mây mỏng. Từ bông rọ này có hai tia tre dài cân đối nhau, tỏa ra hai phía và thỏng xuống dưới. Trên các mắt tre ở hai tia  tạo dáng trang trí bằng các dăm tre  được dát vuốt mỏng đối xứng. Vì vậy, khi tia tre thỏng xuống thì các dăm tre bồng lên tạo hình bông hoa đang nở. Bông rọ trên cây nêu được chưng các lễ vật cúng của trong lễ hội như bánh dày, xôi hấp, thịt gà…; phía dưới gốc nêu được cắm vào sóp đựng lúa. Cây nêu được để trong ngay tại bàn thờ chính trên nhà sàn trong suốt thời gian người ChơRo thực hiện các nghi lễ cúng mừng thần lúa. Riêng tại sân sinh hoạt cộng đồng, người ChơRo làm một cây nêu lớn. Cây nêu cao với phần đầu buộc toả ra hình chiếc  bông lúa. Phía dưới gần kề buộc một nhóm lá cây rừng toả ra bốn bên. Phía dưới gốc để những ché rượu cần. Xung quanh cây nêu sẽ diễn ra những trò chơi sinh hoạt thể thao hoặc tấu những nhạc cụ của cộng đồng người ChơRo.

III. Hình tượng cây nêu

Ngày nay, mỗi dịp lễ hội SaYangva được tổ chức là dịp cho cộng đồng người ChơRo được tề tựu đông đủ. Khi mọi nghi hiến tế hoàn tất, cộng đồng người ChơRo vui mừng tụ tập quanh gốc cây nêu. Nhất là khi đêm xuống, bên đống lửa bập bùng, dưới ánh trăng dìu dặt vùng rừng núi, âm thanh trầm bổng của cồng chiêng, nhịp khoan thả của đàn tre và tha thiết của kèn môi… lại thêm hơi men chếnh choáng của rượu cần, người ChơRo cuồng nhiệt thả sức cho các điệu múa, thả hồn theo những lời ca của dân tộc mình với cch nghĩ để cây nêu chắp cánh bay cao, bay xa hòa vào một thế giới của niềm vui. Trong khoảnh khắc đó, những nỗi lo toan thường nhật tan biến.

Trong lễ hội Sayangva, cây nêu có nhiều ý nghĩa tượng trưng. Theo cách nghĩ của người ChơRo, cây nêu được xem là cây thông thiên. Bởi họ dựng cây nêu là để gởi “ tin báo và thư mời ” cho thần linh để đến dự lễ hội của cộng đồng ChơRo. Đối với con người thì cây nêu là mối giao hòa giữa cộng đồng. Hễ ai thấy cây nêu thì biết rằng làng vào lễ hội. Không chỉ những thành viên trong làng biết đến xem cho vui mà còn đóng góp công, của vào cho lễ hội. Một khi lễ hội diễn ra, dưới gốc nêu, cộng đồng người Châu Ro ca hát, nhảy múa chia xẻ những niềm vui với nhau. Một trong những ý nghĩa biểu trưng nhất là cây nêu thể hiện hình bông lúa mẹ – bông lúa lớn cho sự sinh sôi, nảy nở. Trước bàn  thờ Yang, trước cây nêu, người ChơRo khấn trình lòng thành của mình và cầu xin thần linh ban cho vụ mùa với những bông lúa nặng trĩu, chắc hạt. Đó cũng chính là ước vọng chung của những cư dân làm nông nghiệp.

Có thể xem cây nêu là một trong những biểu trưng tiu biểu và nhiều ý nghĩa nhất trong lễ hội của người ChơRo. Nó thể hiện mối giao hòa giữa con người với thần linh, sự giao cảm giữa con người với con người và những ước vọng chính đáng về sự tồn tại, sự phát triển của con người trong vũ trụ.

Cập nhật ( 29/12/2008 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online