Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow LỊCH VIỆT NAM KHOA HỌC (Nguyễn Hữu Hiệp)
LỊCH VIỆT NAM KHOA HỌC (Nguyễn Hữu Hiệp) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
29/12/2008

LỊCH VIỆT NAM KHOA HỌC - TẾT VIỆT NAM ĐẶC SẮC

* Nguyễn Hữu Hiệp

Làm lịch, người ta lấy khoảng thời gian (hiểu là 24 tiếng đồng hồ) gọi là ngày, xếp ngày thành tháng, xếp tháng thành năm, làm sao cho sự tuần hoàn tháng gắn với tuần trăng; sự tuần hoàn năm gắn với sự tuần hoàn thời tiết. Dân tộc Việt cũng như các dân tộc sớm văn minh phần lớn đều biết soạn đặt/ áp dụng lịch pháp như vậy. Chiều hướng đó, dương lịch (thuần dương – thuộc văn hoá châu Âu) và âm lịch (thuần âm – thuộc văn hoá châu Á) đều có dựa trên cơ sở thời tiết, nên có thể gọi chung là lịch thời tiết hay năm thời tiết.

Do nhất thiết phải gắn với sự tuần hoàn thời tiết nên diễn trình thời gian bị dôi dư thành thử các nhà làm lịch pháp phải tính toán, sắp xếp số ngày trong tháng đủ hoặc thiếu; số tháng trong năm đủ hoặc dư (tháng 13 – xưa), sau, không đặt tháng 13 nữa mà định ra phép nhuận (1) – năm nào dư ra 1 tháng thì gọi năm nhuận, dân gian thường gọi nhuần, thí dụ “nhuần hai tháng sáu”. Nhờ biết điều chỉnh linh động như vậy nên lịch không sai lệch mấy so chu kỳ thời tiết. Song lịch nào cũng có những mặt ưu và khuyết riêng của nó. Duy có loại “âm – dương lịch” hay “âm dương hợp lịch” (thuộc văn hoá các nước Á Đông, trong đó có Việt Nam) do trong quá trình áp dụng, theo dõi diễn biến, các nhà làm lịch đã liên tục cải tiến (gần trăm lần) nên tỏ ra thiết dụng hơn. Và đặc biệt đắc dụng là những nước này từ lâu vẫn duy trì song hành cả công lịch quốc tế và lịch âm – dương, chẳng những không hề có một trở ngại nào (vì các nhà lịch pháp đã cho in song song hai loại lịch này, đồng thời tích cực phổ biến nhiều cách quy đổi/ đối chiếu giữa 2 loại) nên rất tiện dụng.

Tuy nhiên nó vẫn có những mặt hạn chế nhất định không thể tránh khỏi, như trong sinh hoạt do áp dụng cùng lúc cả lịch Tây lẫn lịch Ta (đại thể gần giống lịch Trung Quốc) không thể không bất tiện, thậm chí có khi phải “hỏng việc” vì ngộ nhận – kẻ hiểu lịch này người tưởng lịch kia bởi ngày, tháng sai biệt nhau. Hơn nữa, do âm lịch (đúng là âm – dương lịch, hay âm dương hợp lịch) được hình thành trên cơ sở thời tiết cụ thể của địa bàn khu vực, nên chẳng những không thể áp dụng được trên phạm vi rộng mà còn bị hạn chế đối với những vấn đề có liên quan trên lĩnh vực hợp tác, nhất là trong xu thế phát triển kiểu toàn cầu hoá nhiều mặt hiện nay. Lại nữa, gọi theo cách phối hợp can chi cũng bất tiện vì dễ nhầm lẫn, thí dụ: ngày Qúy sửu, tháng Nhâm thân, năm Canh ngọ, chẳng rõ cụ thể là ngày, tháng, năm nào!

Tuy vậy lịch Ta cũng có những ưu việt nhất định của nó, trước hết là trải từ hàng ngàn năm, nhân dân đã quen dùng trong ghi chép, nhắc nhớ, lại rất phù hợp với đặc điểm thời tiết, khí hậu, mùa màng, nhất là về những ngày kỷ niệm lịch sử của dân tộc và của từng gia đình, dòng tộc.

Chính vì vậy mà nhiều nhà thiên văn, nghiên cứu sử học, khoa học xã hội và nhân văn, tiêu biểu như nhà thiên văn học người Pháp, ông L. De Saussure ngay từ năm 1930 đã công nhận “hệ âm – dương lịch được hình thành trên cơ sở thiên văn học chặt chẽ”, đó là “một nền lịch pháp thâm sâu nhất và đã là một danh dự cho trí khôn con người” (2). Và, nhà nghiên cứu lịch pháp Hoàng Xuân Hãn cũng từng có ý kiến phát biểu: “Các nước Á Đông nên cùng nhau dự định chung sự cải cách để bảo tồn một hệ lịch rất khoa học, rất hợp thời, hợp người, bắt nguồn từ nền văn minh Á Đông, và đang làm tiêu biểu cho nên văn hoá ấy” (3).

Thế nhưng cũng vẫn có quan niệm trái ngược: đòi đổi mới lịch pháp – tức muốn xoá bỏ hẳn lịch Ta để chỉ nên dùng một lịch, là lịch Tây!

Đưa ra ý kiến táo bạo này tất nhiên các tác giả của nó phải có những lý giải chặt chẽ, không thể không mang tính thuyết phục. Song khi trình lên, những lý lẽ ấy chẳng những không thuyết phục được Bác Hồ mà ngược lại!

Đại diện cho quan niệm đổi mới lịch pháp theo khuynh hướng này là giáo sư Nguyễn Xiễn, từng là Giám đốc lâu năm Nha Khí tượng (4).

Chúng ta hãy nghe giáo sư tâm sự như một sự “sám hối” qua lời kể của GS. sử học “bảo thủ” Trần Quốc Vượng:

“Tôi (Nguyễn Xiễn) có cái Lỗi – tôi định bỏ lịch Ta. Tôi trình lên Bác Hồ. Bác suy nghĩ hồi lâu rồi bảo tôi: “Nếu Dương lịch, theo chú, lợi cho sản xuất thì cứ dùng, nhưng… bỏ lịch Ta thì không nên. Nhất là lúc này, đang vì Hiệp định Genève mà phải chia cắt Bắc – Nam, miền Nam vẫn dùng cả Dương lịch và Âm lịch, nếu miền Bắc Việt Nam dân chủ cộng hoà ta bỏ Âm lịch thì e người ta lại nói mình thêm chia rẽ Bắc Nam…”. Lại suy ngẫm hồi lâu nữa, Bác Hồ bảo tôi:

- À nè, chú định bỏ Âm lịch tức là sẽ bỏ cái Tết à? Càng không nên! Tết là một sinh hoạt văn hoá cổ truyền, đã ăn sâu vào đời sống tâm thức của dân gian ta. Bỏ Tết là bỏ mất một nét văn hoá đặc sắc của dân ta chú ạ!

Và Bác Hồ đã không ký sắc lệnh bỏ lịch Ta như ông Nguyễn Xiễn đề nghị (5).

Bác trao đổi với lời lẽ hết sức nhẹ nhàng, ngắn gọn nhưng hàm chứa biết bao điều thấm thía! Là một trí thức ông Nguyễn Xiễn thấu hiểu điều đó. Ông thừa biết rằng, bỏ âm lịch sẽ dẫn đến hàng loạt hệ quả khôn lường.

- Cháu con không thể nhớ/ biết ngày giỗ chạp ông bà; mọi người sẽ quên mất các ngày vía, lễ cũng không thể biết ngày nào là “Thanh minh trong tiết tháng ba…”

- Nhà nông cũng khó mà biết được ngày nào là ngày “Mười bảy nước nhảy khỏi bờ”, ngày nào xuống giống an toàn không sợ “nước phản”, “nước chụp”..

- Những ngày lễ hội truyền thống dân tộc cũng không được tổ chức vì mấy ai còn nhớ những ngày kỷ niệm giổ Tổ Hùng Vương; Hai Bà Trưng; chiến thắng Đống Đa?... Nói khác hơn là vô hình trung bị xoá bỏ gần hết những nét văn hoá – lịch sử truyền thống dân tộc!

Còn bao nhiêu hệ quả nữa? Thật khó mà lường hết được! Chính vì thế mà ông Nguyễn Xiễn đã kịp nhận ra và tự thấy là mình đã có Lỗi!

Nhớ sự sáng suốt của Bác Hồ – một danh nhân văn hoá thế giới; một nhà hoạt động cách mạng vĩ đại của Việt Nam – , nếp nghĩ, nếp sinh hoạt dân ta vẫn ổn định. Dân ta vẫn được ăn Tết cổ truyền đầy bản sắc văn hoá dân tộc trong tinh thần tiết kiệm, an toàn.

Là người Việt Nam, hơn ai hết, đều biết rất rõ rằng Tết là ngày lễ hội trọng đại của mỗi gia đình trong toàn xã hội, nó được thống nhất diễn ra cùng lúc trong phạm vi cả nước để, thông qua những “món ngon vật lạ” xôi, chè, bánh, trái… cùng là nghi thức lễ bái nghiêm cẩn, con cháu có dịp báo cáo tổng kết thành quả lao động sản xuất của mình đối với Ông bà, Tổ tiên nhằm thể hiện cao nhất lòng hiếu thảo, sự thành kính và nói lên ý nghĩa truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn trái nhớ kẻ trồng cây”…

Cho dù “có chi cúng nấy” nhưng Tổ tiên hẳn rất hài lòng và không thể không mỉm cười thể nhận.

Trong tinh thần đó, mọi người tự nhũ: Năm cũ đã hết cũng đồng nghĩa với mọi việc lôi thôi, trúc trắc cũng sẽ theo đó mà trôi qua, và  năm mới đã đến với biết bao điều lạc quan, phấn khởi đang đón chờ phía trước. Chính nhờ có niềm tin như vậy cộng cùng ý chí khắc phục mọi gian khó để vươn lên, dân tộc ta trở thành dân tộc hùng mạnh, đất nước ta trên nhiều lĩnh vực ngày càng rạng rỡ, có thể sánh vai được với một số cường quốc trên thế giới./.

-------------------------

(1) Cứ 19 năm thì có 7 năm nhuận (gần 3 năm nhuận 1 tháng).

(2) Dẫn lại từ Cơ sở văn hoá Việt Nam của Trần Ngọc Thêm, Nxb. Giáo dục, 1999.

(3) Trích tập san Khoa học xã hội, Paris, 1982, số 2 (dẫn lại từ Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb. KHXH., H., 1996).

(4) Nha Khí tượng là cơ quan quản lý lịch. Từ năm 1979 theo Quyết định 129/CP ngày 26/3/1979 công tác quản lý lịch chuyển sang Viện Khoa học Việt Nam. Hội đồng khoa học liên ngành về nghiên cứu và xét duyệt lịch Nhà nước được thành lập để đẩy mạnh công tác nghiên cứu và quản lý lịch trong cả nước.

(5) Tc. Nguồn sáng, số 2/2002. GS. Trần Quốc Vượng không tán thành việcđổi mới lịch pháp (bỏ lịch Ta dùng lịch Tây, bị xem là “bảo thủ”), nên ông Nguyễn Xiễn rất ghét “ông bảo thủ”. Sau, khi đã nhận ra mình có Lỗi, sự “rất ghét” ấy trở thành “rất thương”.

Cập nhật ( 29/12/2008 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online