Skip to content

Narrow screen resolution Wide screen resolution Auto adjust screen size Increase font size Decrease font size Default font size default color brick color green color
Bạn đang xem:Home arrow Biên Khảo arrow Lại bàn về hai chữ Liêu Trai (Lý Việt Dũng)
Lại bàn về hai chữ Liêu Trai (Lý Việt Dũng) PDF In E-mail
Người viết: ThanhHung   
19/09/2009

LẠI BÀN VỀ HAI CHỮ LIÊU TRAI

* Lý Việt Dũng

Nhân đọc bài Góp bàn về hai chữ Lieu Trai của ông Vũ Bạch Ngô đăng trên Kiến thức ngày nay số 51, chúng tôi xin mang phép bàn lại đôi điều cùng tác giả và quý báo, và thành tâm mong ước các bạn cùng tâm hướng ái mộ Liêu Trai tăng bổ cho phân thiếu sót nhất định phải có.

Trước hết xin có lời ca ngợi Vũ quân và tạp chí đã can đảm nêu lên môt vấn đề hết sức mới lạ trong địa hạt nghiên cứu “Liêu Traihọc”,với ý tưởng thật táo bạo, đi ngược lại mọi hiẻu biết của nhiều người qua bao thế hệ về ý nghĩa hai chữ Liêu Trai.

Tuy nhiên, vừa thán phuc chúng tôi lại phải lấy làm tiếc, vì vời một đề tài khá phức tạp mà tác giả, người biên tạp lại dễ dãi đến nỗi viết sai chữ Liêu thành chữ liên trong phân trưng dẫn ở phụ bản. Chung tôi hoàn toàn thông cảm với tác giả cũng như vị biên tạp, tuy vẫn thắc mắcvì một người có trình độ Hán học dịch được truyền Hoạn nương(Kiến thức ngày nay số 50) khá chính xác như Vũ quân thì không đến nỗi chẵng phân biệt được hai chữ Liêu-Liêu dung thường như vậy.

Mặt dù chúng tôi nghĩ, đây có thể do sự đăng kí- hay là do quyết định của vị biên tập, vì chúng tôi nghe nói người biên tập đóngmột vai tròkhá quan trọng trong một bài báo, quyển sách- nhưng tác hại của nó rất lớn đối với bài viết của mình. Điềuđó dễ thấy nơi người đọc trực tính sẽ phản ánh mạnh và nghi ngờ luôn các lí giải của tác giả.

Bài góp ý của chúng tôi gồm ba điểm sau:

1-Có lẽ ai cũng đồng ý trong từ Liêu Trai, chữ Trai là chính từ, chữ Liêu là định từ(bổ túc từ). Vậy điều quan trọng là phải tìm hiểu nghĩa chữ TRAI trước, rồi sau đó mới bàn đến chữ LIÊU. Muốn tìm hiểu nghĩa chữ TRAI, tưởng ta nên tra các từ điển, rồi phối hợp cùng các sự kiện liên quan.

 Tổng hợp Từ Nguyên, Từ Hải, Khang Hy từ điển, chúng tôi thấy chữ TRAI có các nghĩa sau :(xin lược bớt)

-Khi đọc là TRAI

-a)-Giới khiết dã, . An trai, kinh truyện thôngtác tề. Tề giả, vi tề nhất kỳ ý chí. Cố cổ nhân tương tế, tất tiên biên thực, thiên tòa dĩ tự tề khiết dã. Nghĩa là: Trai giới, chỉnh tề, trong sạch. Xét chữ Trai, kinh truyện dùng cùng nghĩa với chữ tề. Tề đây có nghíay chí chuyên cả vào một cái. Do đó, người xưa khi sắp tế lễ,  thì trước đó kiêng ăn thịt, uống rượu, ở nhà riêng để tự chỉnh tề, thanh khiết.

-b)-Phàm nhất chí hư tâm viết trai. Nghĩa là: Chuyên chí, dọn lòng gọi la trai.

-C)- Yên cư chi thất viêt Trai. Hựu học xác việt viết trai. Nghĩa là: Cái chái (hiên) ngoài gọi là trai. Cái phòng riêng để học cũng gọi là trai.

-D)-  Sơ thực viết Trai. Nghĩa là: Ăn rau quả gọi là ăn chay.

-Đ)- Tăng phạn viết Trai. Nghĩa là: Bữa cơm của nhà sư gọi là trai.

-Khi đọc là TƯ, có nghĩa là áo tang như TƯ THÔI.

Vậy chữ TRAI có nhiều nghĩa. Tạm gạt bỏ các nghĩa không có nhiều quan hệ đến từ LIÊU TRAI, chúng ta thấyc còn lại hai nghĩa cần bàn là NHÀ HỌC và CHUYÊN Ý DỌN LÒNG. Chúng tôi cũng đồng ý với Vũ quân về việc người xưa hay dùng chữ TRAI theo nghĩa chuyên ý dọn lòng để đặt biệt hiệu hay bút hiệu của mình như tác giả đã nêu, nhưng không phải vì thế mà gán ép LIÊU TRAI nhất định là bút hiệu của Bồ Tùng Linh. Kiểu áp đặt không khoa học và khách quan này không có sức thuyết phục.

Ngoài ra, chúng tôi cũng mạn phép nghi ngờ là khi trích dịch phần chú giải nghĩa chữ Trai trong từ điển Trung Quốc Vũ quân đã hiểu lệch đi chăng? Thí như trong từ điển không có chữ Trai nào nghĩa là Cùng hay Ngang nhau cả. Sở dĩ Vũ quân chú “Chữ trai còn có nghĩa khác nhau khi dùng đặt bút hiệu, biệt hiệu. Nghĩa củ nó ở đây là CÙNG, NGANG NHAU: Ví dụ như CƯƠNG TRAI là cứng rắn như nhau…” Có lẽ vì Vũ quân hiểu lầm lời chú “Án trai, kinh truyện thông tác về. Tề giả, vi tề nhất kì ý chi” trong từ điển. Chữ tề có nhiều nghĩa trong đó có một nghĩa là ĐỒNG tức Bằng nhau. Trong kinh truyện người ta dùng chữ Trai đồng nghĩa như chữ Tề, nhưng chữ Tề có nghĩa là tề chỉnh, chuyên chú chứ không phải chữ Tề có nghĩa là bằng.

Việc dùng bút hiệu có chữ Trai thì trong lịch sử văn học Trung Quốc cũng như Việt Nam quả có nhiều nghười dùng chữ Trai ghép với một chữ khác để đặt bút hiệu của mình, những bút hiệu, hay biệt hiệu đó được ghi lại rất đầy đủ trong tiểu sử của họ.

Còn với Bồ Tùng Linh thì không thấy đoạn tiểu sử nào ghi bút hiệu của ông là LIÊU TRAI mà chỉ thấy chép thống nhất như trong Truy Xuyên huyện chí: “Truy Xuyên Bồ Tùng Linh, tự Lưu Tiên, nhất tự Kiếm Thần, biệt hiệu Liễu Tuyền cưu sĩ, sinh ư Minh Sùng Trinh thập tam niên (1640), tốt ư Khang Hi ngũ thập tứ niên (1715).

Chúng ta nên nhớ rằng người Hoa rất coi trọng danh giá gia tộc, vấn đề tông phả đối với họ thật đáng lưu tâm. Họ ghi chép tỉ mỉ, chính xác tên húy, tự, hiệu, biệt hiệu, xước hiệu, tên thụy của tiên nhân, nhất là những người có danh trong văn học. Vậy nếu Bồ Tùng Linh quả thật có bút hiệu là LIÊU TRAI NHƯ Vũ quân nghĩ, thì con cháu của họ đâu thể ghi sót đựơc, nhân dân huyện Truy Xuyên kính trọng doanh nhân địa phương mình đâu thể bỏ thiếu. Hay cho là Bồ Tùng Linh muốn giấu kính bút hiệu mình vì sợ sa vào “VĂN TỰ NGỤC” gì đó như Vũ Bạch Ngô đã nghĩ, thì phỏng giấu ai, chứ chẳng lẽ giấu cả con cháu mình, giấu một thời gian nào đó thôi, chứ chẳng lẽ giấu tới chết không nói. Mà nghĩ cho cùng, dù chữ LIÊU TRAI có được suy diễn theo nghĩa nào chăng nữa, thì tưởng chẳng phải là một bút hiệu phạm tội tày đình, đến phải giấu kín mọi người thân.

Thứ đến, ngoài Vũ Bạch Ngô ra, từ trước đến nay bao nhiêu dịch giả đông tay chưa từng có ai hiểu từ LIÊU TRAI là bút hiệu của Bồ Tùng Linh. Mà họ là những bậc thạc học tức nho, làm việc với tinh thần khoa học khách quan. Xin đan cử một số người đã hiểu Liêu Trai là thư trai và tác giả truyện Liêu Trai là Bồ Tùng Linh.

1)- Bản dịch ra tiếng Pháp (Paris 1925) của louis Laloy, một nhà Trung Hoa học,tựa đề: Contes magiques d’après l’ancien texte Chinois de P’ou Soung Lin,

-Bản dịch ra Anh văn của Herbert A. Giles, giáo sư Hoa văn Đại học Cambridge, một học giả nghiên cứu về Trung hoa nổi tiếng trên thới giới, trước tác chừng 20 cuốn sách về Trung Quốc, với tựa đề: Strange stries from a Chinese studio.

-Bản dịch song ngữ Bạch thoại Trung Quốc – Anh văn của Lữ Thế Đường do The Language Publishinh Co Hong Kong xuất bản với tựa đề Pu Xun Lin – Truyện thần tiên ma quỉ viết tại Liao – Tchai

-Bản cải tả truyện Xúc chức – The crichet boy (From Liao Tsai by P’u Sung Ling)- trong quyển Famous Chinese short stories của Lin Yu Tang tức Lâm Ngữ Đường.

-Bản cải tả Bạch thoại với tựa đề : “Bồ Tùng Linh nguyên trước – Liêu trai chí dị - của Tô Thượng Diệu.

Ở Việt Nam, các dịch giả sau cũng hiểu Liêu trai là tên Thư Lai:

Nguyễn Chánh Sắt, Nguyễn Viên Kiều, Ngô Tường Vân, Tản Đà, Đào Trình Nhất, Thu An, Nguyễn Hoạt, Mộng Tiên, Kiều Yêu, Cao Xuân Huy, Băng Thanh, Nguyễn Văn Huyền, Thái Bạch, Đỗ Ngọc Toại, Phạm Tú Châu, Đào Văn Tự, Lưu Lang, Mộ Thanh…

Còn câu “Liêu trai dữ quân văn tự giao…” trong truyện Hồ mộgn mà Vũ Bạch Ngô trưng ra để chứng minh Liêu trai là bút hiệu của Bồ Tùng Linh thì chúng tôi xin mạo muội, chủ quan lí giải như sau:

Nàng Hồ trong truyện Hồ mộng được miêu tả là rất lễ nhượng khả ái, thừa thuận, khôn ngoan, thì không thể vô lễ sổ sàng gọi bạn của người mình thương bằng bút hiệu trống như thế được. Nếu thực sự Liêu trai là bút hiệu của Bồ Tùng Linh, thì nàng phải gọi theo khuôn phép: Liêu trai tiên sinh, Liêu trai công, hay có thân mật lắm cũng là Liêu trai huynh mới phải đạo. Cái thần khí lắt léo của văn Liêu trai là ở chỗ này, người đọc phải gia công lắm mới hòa nhập với ý tác giả được. Vậy theo ý kiến nặng phần võ đoán chủ quan của chúng tôi, nàng Hồ đã lễ phép mượn tên thư trai, hoặc tên tác phẩm của Bồ Tùng Linh để gọi ông cũng như ngày nay người ta gọi “Bắc Kinh” để chính quyền Trung Quốc, “Oa Sinh Tơn” để chỉ nhà nước Mỹ vậy.

Còn câu “Dư viết: Hữu hồ như thử, tắc Liêu trai chi bút  mặc hữu quan hì” thì có thể “Có được nàng Hồ như thế thì VĂN CHƯƠNG TRUYỆN LIÊU TRAI cũng được thêm phần rạng rỡ”, chớ đâu nhất thiết phải “Bút mặc của LIÊU TRAI này”…

Trên là phần lí, sau đây xin dẫn phần thư tịch. Ở cuối bài TỰ CHÍ (Tức bài tực), sách Liêu Trai viết năm Kỉ Mùi (1679) đời vua Khang Hi Kỉ Mùi xuân nhật, Liễu Tuyền cư sĩ đề. Ở đây ông đã dùng biệt hiệu Liễu Tuyền cư sĩ đề cuối bài tự chí, điều đó chứng minh chắc chắn Liêu Trai không phải là bút hiệu của ông, vì nếu trong trường hợp ngược lại, ông đã ghi Liêu Trai kính đề rồi.

Qua ngần ấy lí giải và chứng cớ vừa nêu, tưởng cũng đã tạm phản bác ý kiến cho Liêu Trai là bút hiện của Bồ Tùng Linh.

2- Năm Càn Long thứ năm nhà Thanh (canh Thân, 1740), Bồ Lập Đức, cháu nội Bồ Tùng Linh, đã viết câu đầu trong lời Bạt sách Liêu Trai vừa được in và phổ biến rộng rãi: Chí Dị Thập Lục Quyển, Tiên Đại Phu Liễu Tuyền Tiên sinh trước dã Tiên đại phu húy Tùng Linh, tự Lưu Tiên, biệt hiệu Liễu Tuyền. Liêu Trai, Kì Trai danh dã…nghĩa là: Chí dị mười sáu quyển, do ông chúng tôi là ngài Liễu Tuyền trước tác. Ông nội tôi tên húy là Tùng Linh, tự Lưu Tiên, biệt hiệu Liễu Tuyền. LIÊU TRAI LÀ TÊN THƯ TRAI CỦA NGƯỜI…(Xem hình – Liêu trai chí dị, Quảng Trí thư cục xuất bản, căn cứ theo bản khắc tay của lai dương Triệu thị).

Về mặt thư tịch, chứng cớ trên đủ xác định Liêu Trai là Tên Thư Trai của Bồ Tùng Linh, vì lời ghi chắc nịch của người cháu nội một đời phải đáng tin hơn sự suy đoán của bất cứ ai sau mấy trăm năm!

Thứ nữa cũng trong bài Tự chí viết năm 1679 nêu trên, Bồ Tùng Linh đã miêu tả khá rõ ràng cảnh mình trước tác Chí dị tại thư trai như sau: “…Độc thị, tử dạ hừynh huỳnh, đăng hôn dục nhị. Tiêu trai sắt sắt, án lãnh nghi băng. Tập dịch vi cầu, vọng tục u minh chi lục. Phù bạch tái bút, cận thành cô phẫn chi thư. Kí thác như thử, diệc túc bi hĩ…” (xem ảnh), nghĩa là: (dịch thoát)…Đêm khuya hiu hắt, đèn mờ tim lụn, trai buồn thê thiết, án lạnh dường băng. Góp nhặt đó đây, truyện u minh liều nối tiếp. Viết kể vắn dài, sách cô phẫn tạm hoàn thành. Gởi gắm tấc lòng, kể đà bi thảm…

Ngoài hai bằng chứng hiển nhiên qua thư tịch, chúng ta còn thấy một yếu tố khá quan trọng nữa để xác định chữ Trai là thư trai vì ở hầu hết 431 truyện trong Liêu trai đều bằng bạc hình ảnh căn thư trai TÊN THƯ TRAI CỦA NGƯỜI… (Xem hình Liêu trai chí dị, Quảng Trí

Thơ mộng của các chàng thư sinh đa tình và để chỉ các “trại học” đó, Bồ Tùng Linh vắn tắc chữ trai thân thương thay vì Thư trai hay Trai xá. Nói tóm lại, nếu thiếu các thư trai và các thư sinh chủ nhân của chúng thì các Tiên Hồ không biết phải thác thân vào đâu và truyện Liêu Trai bất hủ ắt khó thành!

2-Cũng nhu ở chữ Trai, chúng tôi xin tổng hợp nghĩa chữ Liêu ở các Từ điển:

-Nhỉ minh: ù tai, - Thả dã: tạm thời,

-Lại dã: nhờ cậy. – Tiêu liêu: dây tiêu cay,

-Tiêu lãng: phóng khoáng – Liêu phục như thử: hãy tạm như thế,

-Lạc: vui

Với ngần ấy nghĩa của chữ Liêu chúng ta thật khó xác định Liêu trai là thư trai gì, vì trừ đi các nghĩa không liên quan gì như dây tiêu và ù tai, các nghĩa còn lại như phòng học tạm bợ, vui vẻ, phóng khoáng, nhờ cậy đều có lí cả. Chúng tôi thật không dám chủ quan cho chữ nào là đúng, nhưng xin thử đề nghị chọn nghĩa “tạm bợ sơ sài” vì trong bài Tự chí tác giả đã miêu tả căn thư trai sơ sài, đạm tịch của mình qua câu “đêm khuya hiu hắt, đèn mờ tim lụn, trai buồn thê thiết, án lạnh dường băng”: vì cảnh này cũng hợp với cách dạy học rày đây mai đó của Bồ Tùng Linh, thư trai thường tạm bỡ u buồn!

Ngoài ra, khi gọi thư trai của mình là Liêu Trai theo nghĩa sơ sài tạm bợ cũng có thể Bồ Tùng Linh đã dùng sáo ngữ khiêm cung như người ta thường nói “hàn gia” tệ xá”… mà thôi, chứ không cần thư trai của ông thật sự tạm bợ, đơn hàn. Điều này được thể hiện rõ nét trong tác phẩm Liêu Trai, vì độc giả thường thấy các từ “hoang trai”, “trai lâm hoang dã”…được Bồ Tùng Linh dùng ở nhiều truyện trong toàn bộ cuốn sách.

Tòm lại, Liêu Trai là thư trai gì thì mỗi cảm ngộ của mỗi người với Bố Tùng Linh mà có cách hiểu riêng, và hiểu cách nào cũng không hại chỉ xin đừng hiểu Liêu Trai là bút hiệu của người.

Vũ Bạch Ngô tiên sinh, chúng ta là bạn cùng tâm hướng ái ngộ Liêu Trai. Xin nguyện lượng cho những tiểu dị trong mối đồng tâm tìm hiểu “Liêu Trai học”./.

Cập nhật ( 19/09/2009 )
 
< Trước   Tiếp >

Tìm kiếm bài viết

Click here !
Click here !
Click here !

Liên lạc online